Cümə, Aprel 28, 2017
BAXIŞ BUCAĞI

(“Qlobal transformasiyalar dövründə Azərbaycan milli ideyası” kitabı üzərində düşünərkən)

Biz kimik, haraya gedirik? – bu, onların haqqında diskussiyaların aparıldığı, fikirlərin irəli sürüldüyü, sonra yenə mübahisələrin edildiyi problemlər sırasına aid olan məsələlərdir. Yəqin ki, buna görə də milli ideya, fəlsəfə və milli ideya adlı altında çıxan bütün ədəbiyyat oxucuda əsl maraq oyadır. Özü də ki, bu gün ona olan maraq təkcə bizdə yox, dünyada da çox artmışdır, çünki müasirlik – “qlobal transformasiyalar dövrü” hamıya sürprizlər təqdim edir, onun çağırışları isə çətin təhlil olunur. Qloballaşma və identiklik, dünyanın bu və ya digər regionunda müasir identikliyin xüsusiyyətləri, qlobal transformasiyalar dövründə dövlət və liderin rolu – bu, insan, siyasətçi və alimlərin düşüncələrinə hakimlik edən bir çox əsərlərin mövzularıdır. Qloballaşma milli identiklik üçün ən çətin sınaq oldu – bunu bir çox alimlər etiraf edir. Təəssüf ki, onların əksəriyyəti bu çətinliklərin aradan qaldırılmasında dövlət və liderin gücünü lazımi qədər qiymətləndirmirlər.

Qloballaşma dövründə milli ideya problemlərinin siyasi, iqtisadi, mədəni və bir çox digər aspektləri vardır, amma hamı başa düşür ki, fəlsəfi konsept olmadan bütün məlumatları, bütün bu aspektləri bir araya gətirmək, problemi bütün bütövlüyü ilə görmək, onun gələcəyini proqnozlaşdırmaq çətindir, hətta mümkün deyil. Yalnız fəlsəfi yanaşma milli ideyaya keçmişdəki, bugünkü və gələcəkdə olacaq əsas təhdidləri (çağırışları) aşkar etməyə, tarixin müxtəlif mərhələlərində dövlət və liderin rolunu dərk etməyə imkan verir.

Məhz buna görə də akademik filosof Ramiz Mehdiyevin 2017-ci ildə Moskvanın məşhur “Politiçeskaə gnüiklopediə” nəşriyyatı tərəfindən çap edilmiş “Qlobal transformasiyalar dövründə Azərbaycan milli ideyası” monumental əsəri həqiqətən böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu kitabda millətin zamanın çağırışlarına cavabında dövlət və liderin, milli ideologiyanın rolunun dialektikasını xüsusilə göstərərək, müasir Azərbaycan milli ideyasının nə olduğunun fəlsəfi və transfənni konsepti verilir.

Fikrimizcə, bu əsər ona görə əhəmiyyətlidir ki, nəinki Azərbaycanın özündə, postsovet məkanında, həm də dünyada diqqət cəlb edəcək Azərbaycan milli ideyasının konseptini təklif edir. Bu gün dünyada artıq çoxları başa düşürlər ki, Azərbaycanın bir çox problemləri, onları həlletmə üsulları Azərbaycanın sərhədləri çərçivəsindən kənara çıxan əhəmiyyət kəsb edir.

Müstəqil Azərbaycan dövlətinin yaradılmasından güclü dövlətə doğru

Milli ideya liderlə, dövlətlə, onun təşəkkülü və inkişafı ilə bərk-bərk bağlıdır. Və akademik Ramiz Mehdiyevin düşüncələrinin əsas leytmotivi, elmi-fəlsəfi və ideoloji aktuallığı onun onlara zamanın çağırışlarına cavab verməyə qadir milli ideyanın formalaşmasında hansı rolu ayırdığı ilə müəyyənləşir. Qeyd etmək lazımdır ki, bir çox tədqiqatçılar milli ideyanın inkişafında dövlət və liderin rolunu lazımınca qiymətləndirmirlər və zənnimizcə, bu, onunla əlaqədardır ki, XX əsrdə siyasi araşdırmaların mərkəzində daha çox birlik, xalq, siniflər, kütləvi və vətəndaş cəmiyyəti yerləşirdi. Əlbəttə, sovet marksizmi öz diqqətini hakimiyyət, liderlər üzərində cəmləşdirmişdi, lakin onların millətlə, milli inkişaf ilə heç bir əlaqəsi yox idi. Müasir Qərb ədəbiyyatında həm keçmişdə, həm də indi bu məsələlərə diqqət yetirilmişdir. N.Makiavellinin və onun irsini ciddi surətdə araşdıranların əsərlərinə diqqət yetirmək kifayətdir. Məsələn, Hegel, X.Morgentau, E.Kantoroviç və bir çox digər tədqiqatçıları xatırlamaq olar.

XX əsrin son mərhələsində, ölkə qarşısında bütün kəskinliyi ilə müstəqil milli dövlətin yaradılması vəzifəsi durduğu zaman, bizə aydın oldu ki, milli dövlət quruculuğunda liderin, millətin inkişafında isə dövlətin rolu nə dərəcədə vacib və əhəmiyyətlidir. Akademik Ramiz Mehdiyev vurğulayır ki, Azərbaycan öz müstəqilliyinin başlanğıcında zamanın çağırışlarına cavab verə bilmirdi, ona görə ki, ölkə rəhbərliyi vəziyyəti anlamırdı, yeni strategiyalar təklif edə bilmirdi, dünyanın siyasi mənzərəsini, insanların qabiliyyətinin, mənəvi zənginliyinin həyata keçirilməsinə mane olan köhnəlmiş hər şeydən xilas olmaq lazım olduğunu nəzərə almırdı. 90-cı illərin əvvəllərində dövlətimizin sükanı arxasında təsadüfi adamların olması müharibəyə, ərazilərin itirilməsinə, insanların çaşqınlığına və ölümünə, qruplaşmalar arasında mübarizəyə, özbaşınalıq və banditizmin azğınlığına, iqtisadi həyatın tənəzzülünə səbəb oldu. Faktiki olaraq, ölkə fəlakət təhlükəsi həddinə çatdırılmışdı.

Ramiz Mehdiyev hesab edir ki, Heydər Əliyev elə məhz xalqın istəklərini doğruldan lider oldu. Azərbaycan xalqı zəruri keyfiyyətlərə və idarəçilik səriştəsinə, bilik və təcrübəyə malik olan, ən başlıcası isə, xalqı inkişafa doğru aparmaq üçün onun etimadını qazanmış lideri seçərək, taleyini öz əlinə ala bildi. Heydər Əliyevi ölkəyə görə məsuliyyəti öz üzərinə götürməyə qadir olan bir lider hesab edən insanların etimadı onun Azərbaycan prezidenti seçilməsi üçün həlledici dəlil oldu. Akademik Ramiz Mehdiyevin yazdığı kimi, ölkə vətəndaşları onun 1970-1980-ci illərdə birinci dəfə hakimiyyətə gəldiyini unutmayıblar, bu dövr isə Azərbaycan tarixində sürətli inkişaf və hərtərəfli tərəqqi dövrü idi. Çoxlarından fərqli olaraq, onun artıq o zaman Vətənə xidmət etməkdən ibarət konkret missiyası var idi.

Heydər Əliyev xalqın etimadını, hər şeydən öncə, ona görə doğrultdu ki, onun mahiyyəti bundan ibarət təsirli strategiya və fəlsəfəsi var idi: hər bir millətin öz inkişaf yolu vardır, amma o, başqalarının da təcrübəsini nəzərə almaya bilməz. Lakin başqalarının təcrübəsini konkret zaman və məkan şəraitində necə tətbiq etmək lazım olduğunu hələ bilmək lazımdır. O, həmçinin bilirdi ki, dövlət quruculuğu qayda-qanunun yaradılmasından, ordunun, nizami silahlı qüvvələrin formalaşdırılmasından, qanunun aliliyinin bərqərar olunmasından başlayır. Lakin bu məsələlərin həllində çox şey cəmiyyətin şüurundan, onun bu dəyərləri dərk etməsindən asılıdır. Ordu, silahlı qüvvələr, qanuna hörmət və qayda-qanun – bunlar hər bir xalqın, cəmiyyətin inkişafında mühüm dəyərlərdir. Və demək lazımdır ki, akademik Ramiz Mehdiyevin öz kitabında düzgün qeyd etdiyi kimi, Heydər Əliyevin həyat və siyasi təcrübəsi, onun bilik və intellekti, region və dünyada geosiyasi vəziyyəti bütün incəliklərinə qədər başa düşməsi, bir çox digər siyasətçilərin gücü çatmadığı problemləri həll etmək üçün vətəndaşları birləşdirməyə kömək etdi.

Ölkədə vəziyyəti sabitləşdirərək, Heydər Əliyev Azərbaycanın özgün xüsusiyyətləri, mədəniyyəti, ənənələri və imkanları nəzərə alınmaqla onun demokratik yolla təkamüli inkişafına istiqamət götürdü. Əslində, o, Ramiz Mehdiyevin öz tədqiqatında yazdığı kimi, üç əsas problemin həllindən ibarət quruculuq və islahatlar konsepsiyasını irəli sürmüşdü. Birincisi, siyasi sabitliyin yaradılması; İkincisi, çoxvektorlu xarici siyasətinin təmin edilməsi; üçüncüsü, sosial-iqtisadi inkişaf siyasətinin əsasını təşkil etməli olan neft strategiyasının həyata keçirilməsi.

Və demək lazımdır ki, şübhəsiz, əsərin müəllifi haqlı olaraq vurğulayır ki, Heydər Əliyevdə hər hansı MDB ölkələri prezidentlərində olduğundan daha çox inkişaf etmiş nadir iradi keyfiyyətlər və qətiyyət, yüksək siyasi intuisiya, qəbul olunmuş qərarların sona çatdırılması və mövcud problemlərin aradan qaldırılmasında inadkarlıq, problemlərin dərinliyinə varmağa can atma ona tez bir zamanda Azərbaycanı yeni tarixi yola çıxarmasına kömək etdi. Həm də çox vacib bir məqamı nəzərə almaq lazımdır ki, Heydər Əliyev bilirdi ki, yuxarıda göstərilən üç problem eyni bir zamanda həlli edilməlidir, çünki onlardan hər hansı birinin həlli qalanlarını da həll etməyə kömək edirdi. Belə ki, “Əsrin Müqaviləsi” sosial-iqtisadi vəziyyətin sabitləşməsinə səbəb oldu, çoxvektorlu siyasət “Əsrin Müqaviləsi”nin imzalanmasına yol verdi, ölkə Konstitusiyasının qəbul edilməsi isə iqtisadi islahatlara və ölkənin xarici siyasət kursunun həyata keçirilməsinə kömək etdi.

Ümumilikdə isə onun prezidentliyi dövründə respublikanın yeni inkişaf mərhələsi və ölkənin keçid dövrünün başa çatması üçün möhkəm baza yaradıldı. Ona görə də 1993-2003-cü illər Azərbaycan tarixinə müstəqil milli dirçəliş və inkişaf siyasəti illəri ilə səciyyələnən Heydər Əliyev erası kimi, Ramiz Mehdiyevin vurğuladığı kimi, milli ideyanın gerçəkləşdirilməsi dövrü kimi daxil olub. Bu illər ərzində ölkədə çox şey əsaslı surətdə dəyişdi, ölkənin siyasi, sosial, mədəni və xarici siyasət siması başqalaşdı, o, beynəlxalq hüququn tamhüquqlu subyekti oldu. Əlbəttə, ölkədə bir çox problemlərin həllinə mane olan obyektiv çətinliklər və ilk növbədə, qaçqın və məcburi köçkünlərin müsibətli vəziyyəti və s. var idi, lakin bu aspektdə də böyük işlər görüldü.

Ramiz Mehdiyev qeyd etməyi lazım hesab edir ki, bu mütərəqqi dəyişikliklərin əsas uzunmüddətli tərkib hissələri bunlar idi:

– İctimai-siyasi həyatın sabitləşdirilməsi, demokratik prinsip və təsisatların yaradılması və təkmilləşdirilməsi;

– dövlət aparatının möhkəmləndirilməsi və iş qabiliyyətli dövlət idarəetmə institutlarının formalaşmadırılması;

– cəmiyyətdə yeni davranış normaları və stereotiplərinin yaradılması, yeni – açıq və demokratik – vətəndaşlığın formalaşdırılması;

– 1994-cü ilin ortalarından başlayaraq, Qarabağ cəbhəsində atəşkəs rejimi şəraitində iqtisadi inkişafın mühüm prioritetlərinin formalaşdırılması;

– müstəqil dövlətin neft strategiyasının yaradılması;

– “Böyük İpək Yolu” layihəsində fəal iştirakı ilə bağlı Azərbaycanın regional logistika mərkəzi kimi rolunun dəyişməsi;

– respublikanın həyat qabiliyyətli tarazlaşdırılmış çoxvektorlu xarici siyasət modelinin formalaşdırılması;

– müasir və döyüş qabiliyyətli Ordu yaradılması və s.

Ramiz Mehdiyev belə bir düzgün tezis ifadə edir ki, xalq müasir şəraitdə millətin inkişaf strategiyası və fəlsəfəsinə malik olan liderə etimad göstərdi. Onun konkret hərəkətləri, tədbirləri, qəbul etdiyi qərarlar, onun xarizması, bəsirəti, iradəsi, təcrübəsi ölkə vətəndaşlarının müasir milli dəyərləri qəbul edilməsində mühüm rol oynamışdır. Millət, dövlətçilik, idarəetmə sistemi, vətəndaş cəmiyyəti, hakimiyyət, inkişaf etmiş iqtisadiyyat, liderlik, milli mədəniyyət, mənəvi dirçəliş, transformasiya, çoxvektorluluq – bu anlayışlar müstəqil və güclü dövlət və cəmiyyət, millət dəyəri konseptinin mahiyyətini açıqlayır. Bu dəyəri konsept azərbaycançılıq, milli ideologiya adlanan fenomenin əsası oldu. Kitabda ideya və ideologiyanın bir-birinə necə qarşılıqlı təsir göstərdiyi, əsaslı surətdə düşünülmüş ideologiyanın milli ideyanın inkişafı və zənginləşməsində hansı rolu oynadığı, ideologiya və elita və gənclərin maarifləndirilməsi, formalaşdırılması arasında əlaqələr dərindən və nəzəri cəhətdən əsaslandırılmış şəkildə meydana çıxarılıb.

Ramiz Mehdiyev yazır ki, milli və dövlət müstəqilliyinin qorunub saxlanması, milli identikliyin inkişafı, dünya birliyinə inteqrasiya bundan sonra azərbaycanlıların milli mənlik şüurunun əsas struktur hissəsi olub. Mahiyyəti və mənasının Heydər Əliyevin öz siyasətində, bütün həyatı ilə yaradıb və ifadə etdiyi azərbaycançılıq ideologiyası bütün cəmiyyətin qəbul etdiyi bu günün və gələcəyin müasir mənəvi, siyasi-mədəni, ideoloji dərki olur. Aydın olur ki, Heydər Əliyev güclü, nəinki öz təsisatları, həm də cəmiyyətlə birliyi ilə güclü dövlət konseptinin əsaslarını yaradıb. Görünür, həm də buna görə İlham Əliyevin Azərbaycanın inkişafı və müasirləşdirilməsinə yönəlmiş səmərəli siyasəti bütün sahələrdə – iqtisadiyyatda, demokratik islahatlarda, mədəni quruculuqda, xarici siyasətdə – uğurla davam etdirilir. Və bu xüsusilə vacibdir, həmin ideologiya müxtəlif xalqları, mədəniyyətləri, ənənələri, konfessiyaları özündə üzvi surətdə birləşdirir. Mədəni müxtəliflik və multikulturalizm siyasəti də öz mənbəyini məhz bu özünüdərk və siyasi xəttdə tapır.

Qeyd etmək lazımdır ki, Heydər Əliyev və İlham Əliyevin dövlət quruculuğu təcrübəsini dərk edərək, kitabın müəllifi öz araşdırmasında nəinki ətraflı tədqiq edilmiş güclü dövlət konsepsiyasını təqdim edir, həm də müasir dünya dövlətşünaslıq nəzəriyyəsinə ciddi nəzəri yenilik gətirir. Onun fikrincə, güclü dövlət “özünün güclü dövlət ideyasına əsaslanmalı və onu gerçəkləşdirməlidir, çünki öz xalqının unikal ənənəsinə istinad edir”. Bu tezisə əsaslanaraq, “Azərbaycanda güclü dövlət əlamətləri” göstərilir: “tam müstəqillik, milli iqtisadiyyat və istehsal sahələrinin yeni texnologiyaların bazasında inkişafı. Azərbaycana güclü milli ideologiya lazımdır və bu, Azərbaycanın bütün etnoslarının tolerantlıq və multikulturalizm kimi dayaq element və komponentlərinə malik dövlət ideologiyası olan “azərbaycançılıqdır”. O, mədəniyyət, elm, təhsil və idmanı inkişaf etdirir, sosial siyasəti lazımi səviyyədə saxlayır, pensiyaçı və aztəminatlı vətəndaşlara qayğı göstərir, ictimai asayişi təmin edir. Ona əsaslanır ki, güclü dövlət güclü və müasir orduya malikdir və hər vasitə ilə mülki ictimai qurumları və s. dəstəkləyir.

Milli ideyanın formalaşması mərhələləri haqqında

Çox hörmətli akademik Ramiz Mehdiyevi milli ideya və ideologiya problemləri, onun məzmun və mahiyyətinin formalaşması və təşəkkülü tarixi çoxdan maraqlandırır. O, millətin tarixinin, daha doğrusu, tarix fəlsəfəsinin milli ideyanın hazırda və gələcəkdə inkişafı yollarının dərkini müəyyənləşdirdiyi haqda ideyanın müəllifidir. Bu kitabda ictimai elmdə ilk dəfə olaraq, milli ideyanın formalaşması mərhələlərinin, onun inkişafı və azərbaycanlıların təcrübəsi və özünüdərki, liderlərin fəaliyyəti ilə qarşılıqlı asılılığının ifadə olunması və s. nəzəri əhəmiyyət kəsb edir. Onu da vurğulamaq istərdik ki, o, etnik dirçəliş, milli özünüdərk və Azərbaycan xalqı və millətinin milli ideyasının əsl mahiyyəti, məzmunu və bunu da əlavə edək ki, məğzinin formalaşması arasında əlaqələri aşkar edib.

Milli ideyanın formalaşmasının əsas mərhələrinin inandırıcı surətdə, dəlillərlə əsaslandırılması üçün tədqiqatın müəllifi sosial-siyasi, tarixi və mədəni amillərin təhlilinə müraciət etməyi zəruri hesab edir və yalnız bundan sonra vurğulayır ki, “milli ideyanın təşəkkülünün birinci mərhələsi 1828-1875-ci illəri əhatə edir”. Aydındır ki, etnik oyanış Rusiya ilə bağlıdır: Şimali Azərbaycan əhalisi bu imperiyada yaşayan digər etnoslardan fərqini anlamağa başlayan zaman İranın etnik-mədəni təsirindən, reallığın arxaik qavranmasından azadolma prosesi başlayır. Azadolma prosesini çox hörmətli akademik ziyalıların öz mədəniyyətini, ədəbiyyatını və dilini inkişaf etdirmək istəyi ilə əlaqələndirir.

Burada, fikrimizcə, çox vacib bir məqamı qeyd etmək lazımdır: kitabda milli ideyanın formalaşması və Azərbaycan maarifçilərinin fəaliyyəti arasında əlaqələrə xüsusi diqqət yetirilir. Müəllif vurğulayır ki, “… yaranmaqda olan ziyalılarının parlaq xadimləri ensiklopedik biliklərə malik olan və qabaqcıl rus mədəniyyəti mühitinə və onun vasitəsilə XIX əsr Avropa mədəniyyətinə cəlb olunmuş ilk nümayəndələri Abbasqulu ağa Bakıxanov (1794-1846), Mirzə Kazım bəy (1802-1870), Mirzə Fətəli Axundov (1812-1878) idi”. Onlar öz əsərlərində “biz kimik?” məsələsini qaldırırlar.

Ramiz Mehdiyev elə bu cür də yazır ki, Şimali Azərbaycan əhalisinin etnik baxımdan oyanışı həmin görkəmli mütəfəkkirlərin fəlsəfi, tarixi və ədəbi əsərlərindən qaynaqlanmışdır. Məhz onların arasında ölkənin alternativ inkişaf yol və variantları barədə milli ideyanın inkişafına xidmət etmiş diskussiyalar başlayır. Aydındır ki, o dövrdə bu, insanların yalnız kiçik bir dairəsini əhatə edirdi, onların əksəriyyəti isə hələ də buna etnik məzmun verərək özünü islam dini ilə eyniləşdirirdi. Maarifçilik fəaliyyəti, genişlənən diskussiyalar milli ideyanın ikinci mərhələsinə doğru aparır.

Bu mərhələ 1875-ci ildə Bakıda “Əkinçi” qəzetinin təsis olunması ilə bağlıdır və XX əsrin əvvəllərinə qədər olan dövrü əhatə edir. Qəzetin özünün ömrü az oldu, lakin o, müəllifin qeyd etdiyi kimi, “milli oyanış tarixində müstəsna rol oynadı”. İş burasındadır ki, o, kütlələrə maarifçilik ideyalarını çatdırır, dili zənginləşdirir, o, savad yayır və ideyalara maraq oyadırdı. Bu məqamda ziyalılar türk mədəniyyəti ənənələrinə müraciət edir. Belə ki, 1891-ci ildə M.Ə.Şahtaxtinski öz dərc edilmiş məqalələrinin birində “Azərbaycan türkləri” terminini tətbiq etmək təklifini irəli sürür. Nəcəf bəy Vəzirov, Sultan Məcid Qənizadə, Nəriman Nərimanov, Mirzə Ələkbər Sabir, Cəlil Məmmədquluzadə və b. o dövrün görkəmli ziyalılarının nümayəndələridir. Onlar özlərinin əsas vəzifəsini xalqı ayıltmaqda görür və bütün fəaliyyəti ilə bu ali məqsədə xidmət etməyə çalışırdılar. Onlar ilk dəfə olaraq millətin hələ ki, sosiomədəni dəyişikliklərinin demək olar ki, ideoloji əsasını qoyurlar.

Çox hörmətli Ramiz Mehdiyevin qeyd etdiyi kimi, üçüncü mərhələ 1905-1907-ci illər inqilabı ilə başlanır və 1918-ci ilin may ayında Zaqafqaziya Seyminin süqutu ilə başa çatır. Birinci Rusiya İnqilabından sonra Azərbaycan xalqının ictimai-siyasi şüuruna ciddi təsir göstərmiş böyük ictimai dəyişikliklər qeyd olunur. Bu dövrdə ilk siyasi partiyalar yaranır, qəzet və jurnallar təsis edilir, fəal surətdə milli mənlik şüurunun formalaşması və Avropa sivilizasiyası dəyərlərinə yiyələnmə prosesi gedir. Milli-mədəni problemlərin dərkinə meydan verərək mətbuat islamçı ideyaların nəzarətindən azad olur, türkçülük ideyaları yayılır. Müəllif yazır ki, milli ideal xarakteri alaraq, türkçülük milli hərəkata güclü təkan verir, 1917-ci ilin fevral inqilabı ərəfəsində isə ziyalılar və milli burjuaziya Azərbaycanda milli hərəkatın əsas istiqamətverici qüvvəsi mövqelərinə çıxmışdı. Müəllif həmçinin qeyd edir ki, 1905-1906-cı illərin qanlı erməni-Azərbaycan toqquşmaları əhalinin geniş kütlələrinin oyanışına müəyyən təkan verdi, amma ümumilikdə əhalinin geniş kütləsi bu proseslərə hələ də lazımınca qoşulmamışdı.

Bu dövrdə iki milli-siyasi layihənin aktuallığı daha çox idi: “Böyük Turan”ın və Rusiya imperiyasının tərkibində milli-ərazi muxtariyyəti ideyası. Göründüyü kimi, bu dövrdə Azərbaycanın siyasi elitası ölkənin dövlət quruluşu məsələsi üzrə mövqeyini qəti müəyyənləşdirməmişdi. Yəqin elə buna görə də Petroqradda Müəssislər Məclisinin dağıdılmasından sonra, kitabın müəllifinin yazdığı kimi, Zaqafqaziyada məqsədi diyarda hakimiyyətin formalaşdırılmasından ibarət olacaq parlamentin yaradılması barədə ideya meydana çıxdı. Ramiz Mehdiyev bu zaman azərbaycanlıların Türkiyənin tərkibinə daxil olmağa hazır olduqları barədə tarixi sənədlər göstərir, lakin türklər öz problemləri (Birinci Dünya Müharibəsində uğursuzluqları) ilə məşğul olduqlarından bizə müstəqil Azərbaycan uğrunda kampaniyaya başlamağı təklif etdilər. Bu dövrdə vahid milli-dövlət ideyasının təşəkkülü və tərtibatı gedirdi.

Zaqafqaziya Seyminin dağılması, kitabın müəllifinin fikrincə, milli ideyanın formalaşmasının dördüncü mərhələsinin başlanmasına təkan verir. O, uzun sürmədi və 1918-ci ilin mayın sonundan 1920-ci ilin aprelin sonuna qədər davam etdi. 1918-ci il mayın 28-də Müvəqqəti Milli Şuranın ilk iclasında Azərbaycanı müstəqil dövlət elan etmək qərara alındı. Azərbaycan Demokratik Respublikası yaradıldı. O, çoxsaylı problemlərlə üzləşdi, o, hakimiyyəti bolşeviklərə verməyə məcbur oldu, lakin o, milli ideyanın idealını — milli müstəqil dövlətimizin bərqərar olmasını həyat keçirdi.

Ramiz Mehdiyev öz kitabında sovet hakimiyyəti dövründə nələrin baş verdiyinin və milli ideyanın hansı formada mövcud olduğunun, Nəriman Nərimanovun Azərbaycanın müstəqilliyini qoruyub saxlamaq üçün hansı səylər göstərdiyinin təhlilinə də müəyyən diqqət yetirmişdir. Fəqət bu səylər nəticə vermədi. Lakin müəllif vurğulamağı lazım hesab edir ki, 1969-cu ildə Azərbaycan SSR-in rəhbəri olmuş Heydər Əliyev, milli məsələyə münasibətdə kommunist ideologiyasının bütün xüsusiyyətlərinə baxmayaraq, millətin inkişafı problemləri və milli mənafe onun üçün həyatının mənası olduğu dövlət xadimi idi. Bu baxımdan onun milli kadrların hazırlanması, respublikanın müəyyən mənada, mümkün olduğu qədər, özü-özlüyündə əhəmiyyət kəsb edən, özünü təmin edən sənaye-aqrar potensialının inkişaf etdirilməsi üzrə göstərdiyi səyləri etiraf edək. Burada həm dilin inkişafına (Azərbaycan SSR Konstitusiyasında dövlət dili haqqında maddə), həm mədəniyyətə, həm də yaradıcı ziyalılara, elm adamlarına və s. qayğıkeş münasibət var idi. Bu həqiqətən möhtəşəm əzəmətli iş sonradan, 1993-cü ildən sonra öz bəhrəsini verdi.

Milli ideyanın formalaşması və inkişafı prosesinin beşinci mərhələsini fundamental tədqiqatın müəllifi xalqın siyasi oyanışı, onun SSRİ rəhbərliyinin Dağlıq Qarabağın statusuna münasibətdə xəyanətkar mövqeyinin Azərbaycanda doğurduğu siyasi proseslərdə fəal iştirakı dövrü adlandırır. Bir çoxları ümid edirdilər ki, onların fəallaşması ədalətin zəfər çalmasına gətirib çıxaracaq və Moskvanın Dağlıq Qarabağı zorla qəsb etməsinə imkan verməyəcək. Bununla belə, çox hörmətli akademik qeyd edir ki, bu zaman cəmiyyətin fərqləndirici cəhəti böhrandan çıxış yollarının axtarışındakı pərakəndəlik idi. Görünür, bu, cəmiyyətə ərazisinin bir hissəsinin itirilməsi və sonra isə döyüşlərin genişlənməsi şəraitində birlik və əzmkarlıq nümayiş etdirməyə imkan vermədi. Ramiz Mehdiyev bu kontekstdə əzmkarlıq və birlik göstərmək üçün kifayət olmayan “müdafiə millətçiliyi səviyyəsi” terminini işlədir. Bununla belə, həmin dövrdə milli şüurun fəallaşması, milli ideyanın yeni şəraitdə təşəkkül tapması prosesi gedir. Burada məsələ həm də ondan ibarətdir ki, respublikanın rəhbərləri cəmiyyətin milli ideya ətrafında birləşməsinə hazır deyildi.

Milli ideyanın formalaşmasında altıncı mərhələni (yanvar 1990-cı – iyun 1993-cü il) müəllif ictimai şüurun müstəqil milli dövlətin yaradılmasının zəruriliyini dərk etməsi dövrü kimi səciyyələndirir. Yanvar hadisələri, 1990-cı il faciəsi oyanış üçün təkan rolunu oynadı. Eyni zamanda, kitabın müəllifi Azərbaycanın o illərdəki rəhbərlərinin zəif, qorxaq, simasız, liderlik keyfiyyətlərindən məhrum olduğunu vurğulayır. Burada yalnız rəhbərlərin zəif və dardüşüncəli olması deyil, həm də hakimiyyət iddiasında olan və bir çoxunun də ayrı-ayrı xarici dövlətlərin maraqlarına xidmət edən qrupların mübarizəsi öz rolunu oynayıb.

İctimai şüurda bu dövrün özəlliyi bir də ondan ibarət idi ki, dövlət siyasətində kollektiv özünüeyniləşdirmə formalarından biri – yalnız türk mənşəyi ilə eyniləşdirilən məhz sosiomədəni özünüeyniləşdirmə əsas götürülmüşdü. Bu komponent milli ideyanın yeganə məzmunu kimi başa düşülürdü və xarici və daxili siyasətdə bir çox hərəkətlər yalnız bu amillə şərtləndirilmiş idi. Əhəmiyyətli dərəcədə ifadə olunmuş etnik komponentli tərkib hissəsi olan və separatçı əhval-ruhiyyəli ictimai təşkilatların fəallaşması bir çox hallarda bununla bağlı idi. Millətin birləşdirilməsi və dövlət müstəqilliyinin qorunmasına yönəlmiş siyasi xətti həyata keçirmək üçün hakimiyyətin iradəsi çatmırdı. Ramiz Mehdiyev hesab edir ki, “Müstəqillik Aktının” qəbul olunmasına baxmayaraq bu dövrü respublikanın müstəqillik dövrü kimi təsnif etmək çətindir, çünki o, qeyri-sabitlik və siyasi kataklizmlərlə səciyyələnir.

1993-cü ilin iyun ayından milli ideyanın tarixinin 2003-cü ildə onun qəti bərqərar olması ilə başa çatan yeddinci mərhələsi başlayır. Bütün bu dövr ayrılmaz surətdə məhz Heydər Əliyevin siyasəti və ideyaları ilə bağlıdır. Onun siyasəti nəticəsində, Ramiz Mehdiyevin vurğuladığı kimi, millət özünü kollektiv özünüeyniləşdirmənin bütün formalarına daxil edib. Azərbaycan ideyası Azərbaycanda yaşayan və onu öz Vətəni hesab edən bütün qruplar üçün birləşdirici əsas olub.

Azərbaycan bir dövlət kimi öz inkişafının yeni mərhələsinə qədəm qoymuşdur. Dövlətinin inkişaf vektorları iqtisadi qüdrətinin möhkəmlənməsi ilə yanaşı, ətraf mühitlə ahəngdar qarşılıqlı təsir etməyə çalışan ictimai şüuru tədricən dəyişdirir. Çox hörmətli müəllif öz kitabında qeyd etdiyi kimi, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev israr edir ki, “Azərbaycan güclü iqtisadi potensiala malik olan və özünü təmin edən ölkədir. Azərbaycan müstəqil ölkə kimi yaşamaq və uğurla inkişaf etmək qabiliyyətini artıq nümayiş etdirmişdir”. Belə bir dövlət, müəlifin yazdığı kimi, milli ideyanın “ictimai inkişafın yeni mərhələsində” gerçəkləşdiriləcək yeni təzahür formaları, yeni perspektivləri üçün imkan yaradır. Mədəni identiklik, insan hüquqları, insan kapitalı məsələləri aktuallaşır. Bu komponentlər yalnız iqtisadi və siyasi inkişaf üçün deyil, həm də azərbaycanlıların özünüeyniləşdirməsi üçün əhəmiyyət kəsb edir.

Azərbaycan ideyası XXI əsrdə: əsas çağırış və perspektivlər

Bizim bu günü necə başa düşdüyümüz, yaxın gələcək üçün məqsədlərimizin nədən ibarət olduğu barədə məsələyə maraq göstərən yalnız fəlsəfə deyil. Prinsipcə, siyasət, iqtisadiyyat, tarix və mədəniyyət problemlərini araşdırarkən, fəlsəfə nəinki bizim indimizi, milli ideyanın bu gününü dərk etmək, hətta onun gələcək inkişafının konturları və perspektivlərini müəyyən etmək iqtidarındadır. Akademik Ramiz Mehdiyev Azərbaycanın rastlaşdığı bugünkü və gələcək məsələlər barədə düşünərkən aşağıdakı anlayışları dövriyyəyə daxil edir: modernləşmə və innovasiya iqtisadiyyatı, kreativ şüur, kreativ iqtisadiyyat, kreativ sinif, milli kreativ elita və s. Bizim gələcəyimiz, əlbəttə, bu anlayışların ictimai təcrübədə daha dolğun təcəssüm tapacağı ilə bağlıdır….

İlham Məmmədzadə, AMEA-nın Fəlsəfə İnstitutunun direktoru.

“Respublika” qəzeti, 16 aprel 2017-ci il

Sovetlər birliyi dağıldıqdan sonra qlobal siyastədə Yeni dünya düzəninin qurulması istiqamətində iki tendensiya getməkdədir. “Birincisi, ABŞ və Qərbin müttəfiqliyi ilə birqütblü super Amerika fövqəlbəşər dünya imperiyasının(Bzejinski) qurulmasıdır. İkincisi isə Çin, Rusiya və İranın başında durduğu güc tarazlığına və çoxqütblü sivilizasiyaların bərabərhüquqlu əməkdaşlığına əsaslanan çox qütblü dünyanın qurulması uğrunda mübarizədir. Sovetlər birliyi dağıldıqdan sonra bu imperiyanin varisi olan Rusiya, İran və Çin ilə   ABŞ-AB-nin təmsil etdiyi  hər iki qütbün Bəsrə (Kəngər) körfəzində və Xəzər dənizində enerji resursları uğrunda mübarizəsi bu iki geosiyasi qütblərin qarsıdurmasını əks etdirirdi ve hal hazirda bu qarsıdurma orta şərqdə, İraqda, Suriyada davam etməkdədir.  Soyuq savas bitdikdən sonara qlobal siyasət yaxın dövrlərə qədər ABŞ ve Avropanın üstünlüyü ilə yürüdülürdü. NATO-nun genişlənməsi,Avropanın Şərq tərəfdaşlığı, Avropanın Şərqə dogru genişlənməsi ve s proqramlarla ABS-AB Avrasiyada genişlənməkdə idi. Rusiya da imperiya maraqlarını qorumaq məqsədilə Müstəqil Dövlətlər birliyi, avrasiya ittifaqı kimi təşkilatlar quraraq ABŞ-AB-nin genişlənməsinə qarşı siyasət yürüdürdü. Lakin Amerikanin Əfqanıstanda, Iraqda,livanda insan haqları ve demokratiyanin bərpası adı altında apardıqları işğal siyasətləri ve bu ölkələrin ərazi bütövlüyünün,suverenliyinin təhlükə altina düşməsi,bu ölkələrdə insan haqları ve demokratiyanın bərpası deyil, məzhəb və etnik qarsıdurmalarla parcalanmasını dəstəkləmələri, eyni zamanda ABŞ-AB-də populyar olan İslamofobiya düşüncəsinin yüksəlişi,  ABS-Avropa müttəfiqlərinin Orta Sərqdə stabilliyin, vətəndaş həmrəyliyinin, sülhün təminatçısı obrazini dagıtmışdır. ABŞ-AB-nin nufuzu xeyli asagı düşmüşdür. Bu geosiyasi güc Qlobal siyasətdə sülhün yox, Xaosun təmsilçisi kimi qəbul olunmaqdadır. Hərbi isgal, iqtisadi sanksiyalar, beynəlxalq təcrid etmə kimi üsullarla qurulmaqda olan ABŞ-AB-nin super imperiya quruculugu  iflas etməkdədir.   Çin, Iran,Rusiya müttəfiqliyi və strateji tərəfdaslığı güclənməkdə, güc tarazlıgına əsaslanan çox qütblü dunya siyasətinin əsası qoyulmaqdadır. Lakin onu da qeyd etməliyik ki, ABŞ ve AB eyni sivilizasiya dəyərlərini(yehudi-xristianliq ve yunan-Roma medeniyyəti) liberal demokratiya, parlamentarizm, insan haqlari, sayentizm, sekulyarizm, texnisizm kimi universal ideyalarin təmsilcisi oldugu üçün dünya xalqları daha çox bu ölkələrin liderliyinə meyl etməkdədirlər. Çin-Rusiya-Iran hər biri özunəməxsus sivilizasiya təmsilçisidirlər və dunya siyasetinə yön verə biləcək universal dəyərləri təmsil etmirlər. Bununla birlikdə onları muttəfiq edən faktor ABŞ-AB kültürü ve hegemonluğu qarşısında öz sivilizasiya dəyərlərini və regional fövqəl dövlət statuslarını qorumaq cəhdidir. Hər iki geosiyasi blokun qarşıdurması – Iranın nüvə proqramının icrası və Ukraynada ve Suriyada baş verən  hərbi toqquşmalarda özunun pik noqtesinə çatmışdır. ABŞ-AB-nin Iranla nüvə razilasmasının arxasında təkcə heç də H.Ruhaninin mötədil siyasəti dayanmırdı. Iran Ərəb yarımadasında, Əfqanıstanda, Iraqda müxtəlif adlar altında Şiyə geopolitikası, hizbullah hərəkatı ve s adlarla ABŞ-AB siyasətinə qarşı alternativ siyasət izləyirdi və bu qarsıdurma bu regionda ABŞ -nın öndərliyində sülh siyasetinə mane olurdu. Putin Rusiyasi da Iran siyasetinə dəstək verməkdə idi. ABŞ-AB –nin Iranla nuve razilasmasinin arxasında  Əfqanıstan, İraq, Suriya probleminin həllində Iranın ABŞ –na güzəştə getməsinə nail olmaq istəyi də ola bilər.  Iranın  ABŞ-AB ile nüvə razılaşması əldə etdikdən dərhal sonara Çin ile 25 illik strateji tərəfdaslıq muqaviləsi baglaması ve Bəsrə körfəzində hərbi sınaqlar keçirməsi,eyni zamanda Rusiyanin Qara dənizdə ve Xəzər dənizində hərbi sınaqlar keçirməsi bir  daha göstərir ki, bir qütblü dünya quruculuğu tendensiyası çox qütblü dünya quruculuğu ilə əvəz olunmaqdadır. İranın nüvə razılaşması əldə etdikdən sonra Bəsrə körfəzində böyük hərbi sinaq keçirmesi dünyaya İranın Bəsrə körfəzində hələ də güc, söz sahibi olduğunun nümayişi idi. Eyni zamanda, Bəsrə körfəzində (hətta Xəzərdə)enerji resurslarının bölünməsində İranla razılaşılmanin əsas şert oldugunu diqqətə çatdırmaq idi. Bilirsiniz ki, Bəsrə körfəzində dünyanın neft ehtiyatının 67 faizi (Xezerde 17 faiz) yerləşir.

Mən ABŞ-AB liderliyində tək qütblü dunyanın qurulmasının qəti əleyhinəyəm.

Mən ABŞ-AB liderliyində tək qütblü dunyanın qurulmasının qəti əleyhinəyəm. Son illərin təcrübəsi göstərir ki, tək qütblü dünya siyasəti qlobal ədaləti ve xalqlarin bərabərhüquqlu əməkdaşlığını təmin edə bilmir, daha çox Qərb-Amerikan gücünün ve kültürünün gücə əsaslanan ekspansıyasını həyata kecirir. BMT, Dunya Bankı, Ümumdünya Ticarət Təşkilatı, Beynəlxalq valyuta Fondu, Avropa Şurası, Avropa Parlamenti ve s. kimi  təşkilatlar Amerika-Avropa ekspansiyasını qlobal şəkildə həyata keçirən təşkilatlardır.

Bununla bərabər mən  ABŞ-AB-nin təmsil etdiyi demokratiyanin tərəfdarıyam.

Lakin bununla bərabər mən demokratiyanin tərəfdarıyam. SSRI-nin çöküşü ilə Dünya Sosyalizmin Marksizm-Leninizm interperatasiyasından-Kommunizmdən imtina etdi. Keçmiş Kommunist düşərgəsi ölkələri hələ liberal demokratik sistemin nə oldugunu təcrübədən kecirib qurtarmamış xəyal qırıqlığına ugradılmaqdadır. Zaman az verildi bu təcrübəni qazanmaga sanki. Qərb-Amerika birliyinin gücə əsaslanan imperiya ve ekspansiya siyasəti beşeriyyeti bir sual qarşısında qoyur. Qərbləşmədən, öz kültürəl  identikliyini qorumaqla modernleşmək mümkündürmü?  Qərb –Amerikan periferiyasına çevrilmədən demokratikleşmək mümkündürmü. Liberal-demokratiya ilə, milli-demiokratiya modellərindən hansı milli kültürəl identikliyi muhafizə edir? Bütün dünya Vesternizasiyaya məruz qaldıqdan sonara ,indi suverenlik təkcə ərazi-dövlət suverenliyi anlayışı ilə məhdudlaşmır, indi etnik arxetipləri ve sivilizasiya kodlarını(din və mədəniyyət) qorumaq, sivilizasiya dəyərlərini qorumaqla milli identikliyini ifadə etmək də suverenlik aktının təsdiqidir.

Mən güc tarazlığına əsaslanan çoxqütblü sivilizasiyaların bərabərhüquqlu əməkdaşlığına əsaslanan bir dünyanın qurulmasının tərəfdarıyam. Ancaq çoxqütblü dünyanın qurulması  prosesinde Çin, Rusiya və İranın baş actor rolunda çıxış etməsini qəbul edə bilmərəm.

Mən güc tarazlıgı prinsipinə söykənən çoxqütblü sivilizasiyaların bərabərhüquqlu əməkdaşlığına əsaslanan bir dünyanın qurulmasının tərəfdarıyam. Ancaq çoxqütblü dünyanın qurulması  prosesinde Çin, Rusiya və İranın baş actor rolunda çıxış etməsini qəbul edə bilmərəm.

Çoxqütblü dünyanın qurulması siyasətini dəstəkləyən Çin, Rusiya və İran türk xalqlarının yaşadığı ərazilərdə qurulmus dövlətlərdir, türk cografiyalarını işğal etmiş ölkələrdir.Cunki Iran, Çin ve Rusiya imperiyalarinin erazisinin və əhalisinin yarıdan çoxu Türk torpaqlarıdır,  türk xalqlarının yaşadığı ərazilərdir. Bu dövlətlər də çox güclü olduğu təqdirdə türk sivilaziyası, turk maraqlari zərbə altında qalır. Ona görədə güc tarazlıgına əsaslanan çox qütblü dünya düzəninin qurulması İranın,Rusiyanın və Çinin öndərliyində getməsi Türk millətinin maraqlarına ziddir. İranın Qərblə nüvə razılaşması və Çinlə 25 illik strateji müqavilə imzalaması bu ölkənin Orta Şərqdə regional fövqəldövlətə çevrilməsinə səbəb olacaqdır. Bunun qarşısını almagın yeganə yolu İranda yaşayan Türk xalqlarının  azadlıq ve demokratikləşmə ugrunda mübarizəsini dəstəkləməklə iranın indiki dövlət şəklini dəyişdirməkdir. Artıq Türkiyə  həm daxili savaşlara, həm də Rusiya ilə savaşlara çəkilmək təhlükəsi qarşısındadır və daxili savaşlar, 30 illik PKK terrorizminə məruz qalması Türkiyənin regional fövqəl dövlət mövqeyini itirməsinə səbəb olmaqdadır.

İran, Çin və Rusiyanın müttəfiq şəkildə hərəkət etmələri Azərbaycan və Türkiyəni ABŞ və Qərbin strateji müttəfiqi olmaq seçimi qarşısında qoyur.

İran, Çin və Rusiyanın müttəfiq şəkildə hərəkət etmələri Azərbaycan və Türkiyəni ABŞ və Qərbin strateji müttəfiqi olmaq seçimi qarşısında qoyur. Təbii ki, biz İran, Çin və Rusiyanın müttəfiqi ola bilmərik. Çünki İran və Rusiya bizim ərazi bütövlüyümüzü, suverenliyimizi, müstəqilliyimizi daim təhdid edən ölkələrdir. Ona görə də bizim Avro-Atlantik blokunun yanında yer almaqdan başqa çarəmiz yoxdur. .Lakin mən Turkiyənin,Azərbaycanın Qərb-Amerikan birliyinin periferiyası, protektoratı olmasından danşmıram,herçend ki, bu gün bu beledir, mən sivilizasiyalaşmiş, müstəqil strateji-hərbi-siyasi bloka çevrilen Türk sivilizasiyasi ilə ABD-AB arasinda berabər tərəfdaşlığa əsaslanan strateji müttəfiqlikdən danışıram.

Bununla bərabər qeyd etməliyəm ki, ABŞ və AB başa düşməlidir ki, İranın, Rusiyanın,Çinin regional və qlobal fövqəldövlətə çevrilməsinin qarşısını alan əsas faktor bu ölkələrdə yaşayan Türk xalqlarının milli müstəqillik mübarizələrinin dəstəklənməsidir. Bu dövlətlər Türk xalqlarının mübarizəsi ilə parçalanacaqdır və Avrasiyanın böyük ərazilərinə  sahib olan Rusiya, İran, Çin parçalanacagı təqdirdə Avrasiyanın siyasi xəritəsi tamamilə dəyişəcəkdir. Bu üç dövlətin taleyi və gələcəyi, mövcudlugu bu ölkələr içində yaşayan Türk millətinin  bir kıpırdanışına və siyasi iradəsinə baglıdır.

Türk dövlətləri türk sivilizasiyasının qurulmasına çalışmalıdırlar.

İranı regional fövqəl dövlətə çevirən faktor elmi-texnoloji səviyyəsi, iqtisadi-kültürəl inkişfı, əhali resursları, sənayeləşmə səviyyəsi deyil, geopolitik quruluşudur. İran Xəzər dənizi vasitəsilə Mərkəzi Asiya və Qafqazlara nüfuz və təsir etmək gücünə malikdir. İran Bəsrə körfəzi vasitəsilə bütün Ərəb yarımadasına nüfuz etmək gücünə malikdir, körfəzdəki enerji siyasətinə təsir etməklə yanaşı şiyə geopolitikası ilə ərəb ölkələrinin daxili siyasi sabitliyinə təsir etməkdədir. Ərəb ölkələrində anti iran əhval ruhiyyəsi hökm sürməkdədir və ərəblər başa düşməlidir ki, iranın şiyə geopolitikasından yaxa qurtarmagın yeganə yolu, İrandakı demokratik, sekulyar,məzhəb üstü Türk milli mübarizəsini dəstəkləmək yeganə çıxış yoludur.  İran daxilində Əhvaz bölgəsində yaşayan ərəblər də İran zülmündən qurtarmaq üçün Güney Azərbaycan hərəkatına dəstək verməlidirlər. İran Bəsrə körfəzinə baglı Hörmüz bogazı və Ümman dənizi vasitəsilə Hind okeanına çıxmaqla “Ariya hipotezi” ilə Hindistana və Hind okeanındakı Qərb maraqlarına təsir etmək gücünə malikdir. İran  Güney Azərbaycanın Qərb torpaqları vasitəsilə (Qərbi Azərbaycan Ostanı) Türkiyə ilə quru sərhədlərinə malikdir və şiyə  geopolitikası ilə Türkiyənin Şərqi Anadolu bölgəsinə nüfuz etməklə bərabər  ,eyni zamanda PKK-nı ve buradakı Kurd terrorizmini dəstəklədiyi ücün Türkiyənin iç istikrarını zərbə altında qoyur. Iran məzhəb faktoruna esaslanmaqla -ideoloji cəhətdən Şərqi Anadolu bölgəsi, Kərkük və Azərbaycana nüfuz etmək gücünə malikdir. İran quru sərhədlərinə malik olduğu eyni etnik-irq-kültürəl özelliklərə malik olduğu Əfqanıstan və Pakistanın daxili siyasətinə təsir etmək imkanına malikdir. Əgər İranın nüvə silahına malik olması bütün region ölkələrinin təhlükəsizliyini təhdid edirdisə, eyni zamanda iranın regional fövqəl dövlətə çevrilməsi də yenə qonşu ölkələrin təhlükəsizliyini təhdid etməkdədir.  Bu regionları və ölkələri İranın təsirindən, siyasi islam təhdidlərindən  qurtarmaq üçün  sekulyar xarakterli Güney Azərbaycan Milli Hərəkatına dəstək vermək ən uyğun yoldur.

İran, Rusiya və Çin müttəfiqliyi  İran daxilindəki Azərbaycan Milli hərəkatına neqativ təsir göstərir.

Ancaq ABŞ və Qərbin də milli hərəkatımızın yanında olacağı da birmənalı deyil. Bu yalnız Quzey Azərbaycan Respublikası demokratik topluma çevriləcəyi təqdirdə mümkün ola bilər. Lakin bu da hələlik ehtimaldir. Beləki, Avro-Atlantik bloka daxil olan ölkələrin Erməni soyqırımını tanıması, Qarabagda erməni dövlətinin qurulmasina gizli siyasi-huquqi –hərbi dəstəyin verilməsi, Iraqda ve Suriyada Türk milli maraqlarina zidd olaraq Kürd dövlətlərinin qurulmasi, Türkiyədə Kürd etnik ayrıçalığının gücləndirilmesi ilə Türkiyənin bölunməsinə çalışılması kimi faktorlar bizi Avro-Atlantik bloka güvənməməyə sövq edir.

Bütün  Dünya Türkləri Türkiyənin Ordusuna çevrilməlidir.

Qafqazda xristian Erməni dövlətinin yaranması, İraq-Suriya-Türkiyə-Güney Azərbaycanın Urmu bölgəsi də daxil olmqla burda Kürdüstanın yaradılması siyasətində Avro-Atlantik blokla, İran-Rusiya-Çin strateji müttəfiqlərinin siyasətləri üst-üstə düşməkdədir. Çünki bu ölkələr başa düşürlər ki, Avrasiyanın gələcək  siyasi xəritəsini ,yeni dünya düzənini yenə də təkrar edirəm məhz bir kıpırdanışla Türk milləti qurmaq potensialına malikdir. Bunu önləmək məqsədilə Türkiyəni parçalmaq, yeni savaşlara çəkmək planlaşdırılır. Çünki Türklük məfkurəsinin və Panturanizm ideyalarının təmsilçisi olan ölkə illərdən bəri Türkiyə olmuşdur. Siyasi istiqlalını qorumaqla Türkiyə bu ideyaları bizə, əsir türk ellərinə ötürmək missiyasını yerinə yetirmişdir həm də. indi bütün Türk milləti Türkiyənin Ordusuna çevrilməlidir. Bütün Türk aydınları Türkçülük, Panturanizm ideyalarına sarılmalıdır və Yeni dünya düzəninin Türk millətinin maraqlarına uygun qurulmasına nail olmalıdır.  Əgər bu olmasa Türkiyəni savaşa sürükləyərək məhv edəcəklər, çünki həm Qərbin, həm Rusiyanın şüur altında belə bir baxış hakimdir ki, Türkiyə Bizans imperiyasını məglub etmişdir. Tarixçilərə görə Bizansın iki varisi var. Rusiya-Bizansın Pravaslav dünyagörüşünü, Qərbi Avropa- kültür və incəsənətini(Ellinizmi) mənimsəmişdir. Tarix  təhtəlşüurda qərarlaşaraq gələcək siyasi konsepsiyalarda və strategiyaların qurulmasında daim iştirak edir. Keçmiş gələcəyə yön verir. Diqqət edirsinizsə  hazırda Suriyada Türkiyənin PKK-nın PYD qanadını vurması həm ABŞ-nı,həm İran və Rusiyanı narahat edir . Niyə, çünki Suriyada kürd dövlətinin qurulması ilə Türkiyə Suriya və İraq kürdüstanı ilə dövrələnəcək və Türkiyənin Kürdlər yaşayan əraziləri də bu Kürdüstana qatılmaqla əslində Böyük kürdüstan yaradılacaq və Türkiyə bölünəcək. Deməli biz buradan nə nəticə çıxarırıq. Həm ABŞ-AB öndərliyində qurulan Tək qütblü dünya düzəni, Həm İran-Çin-Rusiya öndərliyində qurulan çox qütblü dünya düzəni Türk millətinə qarşı müttəfiq kimi birləşə bilirlər. Və biz, Türk Dünyası olaraq heç bir alternativ proje ortalıga qoymuruq. Məsələn İraqdakı Kərkük Türkləri ilə Suriyadakı Türkmənləin toplam sayı 5 milyondan çoxdur.  O zaman nədən burda yeni bir Türk dövləti qurulmasın. Bu ideya mediyanın gündəmindən heç düşməməlidir məncə.

Türk Səfəvi-Afşar-Qacar dövlətlərinin varisi kimi hakimiyyəti ələ alaraq Iranı Turana çevirmək əsas şərtdir.

Başqa bir proje də ondan ibarətdir ki, Turk Səvəvi-Afşar-Qacar dövlətlərinin varisi kimi hakimiyyəti ələ alaraq Iranı Turana cevirmək  mümkündür.

Buna görə də çıxış yolu Türk sivilizasiyasının gücləndirilməsi, türk hərbi-siyasi-strateji blokunun qurulmasına nail olmaq əsas hədəfimiz olmalıdır. Bu isə Guney Azərbaycanın istiqlalından asılıdır, hətta gərəkirsə siyasi şərtlərə uygun olaraq Iranda fars millətinin ağaliğina son qoymaq,Türk millətinin Türk Səfəvi-Afşar-Qacar dövlətlərinin varisi kimi hakimiyyəti ələ alaraq Iranı Turana çevirmək şərtlərinə baglıdır.

Bakı-Təbriz-Ankara Türklük bilinci yüksəlməkdədir. Bakı-Təbriz-Ankara mərkəzli konfederativ  dövlət  qurmaq mümkündür.

Səfəvi imperatorlugunun qurulmasindan sonara, son 400 ildə ilk dəfə şiyə məzhəb duşuncəsinin fövqundə duran bir düşuncə,  Bakı-Təbriz – Ankara mərkəzli siyasi-ideoloji dünyagörüşü milli hərəkatımıza hakim olub. Bu, Türk Milli hərəkatının ən böyük üstünlüyüdür. Bu təkcə Guney Azərbaycanda deyil, Türkiyə Türklərində də getdikce yayılan bir düşüncədir.  Bu eyni Iran-Aryan kültürünün daşıyıcıları olan fars müstəmləkəsinə, Kürd terrorizminə qarşı Türk birliyi məfkurəsidir. Türklük bilinci yüksəldikcə şiyə-sunni məzhəbləri üstü bir baxış Turk toplumuna hakim olduqca, Bakı-Təbriz-Ankara siyasi-iqtisadi-hərbi birliyi də güclənəcək və bir gün gercək olacaq. Gələcəkdə Baki-Təbriz-Ankara mərkəzli konfederativ bir dövlət belə qurmaq mümkündür. Ziya Gökalp (Z.Gökalp “Türkçülüyün əsasları” əsərində bu birliyi Oğuz Birliyi adlandırmışdı) ın təbirincə desək, bir Oğuz Birliyi qurulacaqdır. Oğuz Birliyi isə sunni- şiyə məzhəb dünyagörüşlərini əsla qəbul etməyən,Türk məfkurəsinə sığınan bir birlik olacaqdır.

Hazirda, İran, Rusiya və Çin müttəfiqliyi güclənməsinə baxmayaraq, məhz Azərbaycan və Türkiyə türklərinin birgə əməkdaşlığı ilə öz mövqeyimizi beynəlxalq siyasətdə qoruya bilərik.Və bu Irandakı milli hərəkatımızı daha da gücləndirə bilər. Hətta Türkiyəni də bölünmələrdən xilas edə bilər. Hansı dünya düzəni qurulmasından asılı olmayaraq, bizim milli hərəkatımıza pozitiv təsir göstərə bilər.

Hazırkı vəziyyət Qərb və ABŞ-la strateji müttəfiqlikdən başqa yolumuz olmadığını bizə deyir. Ancaq müstəqil bütöv Azərbaycanın qurulması və ya İranda türklərin hakimiyyətə gəlməsində Avro-Atlantik blokun bizi dəstəkləyəcəyini demək mümkün deyil. Bir daha təkrar edirəm, çıxış yolu türk dövlətlərinin öz aralarındakı inteqrasiya prosesinə çox ciddi önəm verərək türk sivilizasiyasının qurulmasına çalışmaqdır. Bu da milli hərəkatımıza potensial dayaq və dəstək olardı.

 

 

Soyqırıma qədərki şəraitə qısa baxış

Birinci dünya müharibəsinin sonlarına yaxın, 1918-ci ilin martında yaranmış mürəkkəb şəraitdə Azərbaycanın müxtəlif yerlərində erməni-daşnak və bolşevik dəstələri azərbaycanlı əhaliyə qarşı kütləvi qırğınlar törətdilər. Anadoluda törətdikləri soyqırımlar üçün cəzasız qalmayacaqlarından qorxan erməni-daşnak dəstələri rus Qafqaz cəbhəsi dağıldıqdan sonra ordu hissələri ilə birlikdə Cənubi Qafqaza gəldilər. Bu zaman regionda anarxiya hökm sürürdü. Qafqaz cəbhəsindən qayıdaraq Bakıdan keçib Rusiyaya getməli olan rus əsgərləri yol boyu Azərbaycan kəndlərini talan edir, aclıq və səfalət içərisində olduqlarından Bakı Sovetinin xidmətində qalmağı vətənə dönməkdən üstün tuturdular. Ordu silah və sursatını ermənilərə və Bakı bolşeviklərinə vermişdi.

1917-ci ilin payızından etibarən Cənubi Qafqazda – tarixi Azərbaycan torpağı olan İrəvan quberniyasında (indiki Ermənistan Respublikasında), Cənubi Azərbaycanda, Borçalıda və indiki Azərbaycan Respublikası ərazisində törətdilər. Erməni silahlı qüvvələri tərəfindən dinc azərbaycanlı əhaliyə qarşı törədilən kütləvi qırğınların zirvə nöqtəsi 1918-ci ilin martında oldu. Martın 30-da axşamüstü S.Şaumyan başda olmaqla Bakı Soveti və erməni-daşnak dəstələri tərəfindən dinc türk və müsəlman əhaliyə qarşı kütləvi soyqırıma başlandı.

Soyqırımın səbəbləri

Soyqırımın törədilməsinin bir sıra səbəbləri vardi. Hər şeydən əvvəl, hələ I Pyotr zamanından başlayaraq Rusiya imperiyası Xəzərin şimal sahillərini, həmçinin Bakını işğal edib öz tərkibinə qatmaq üçün guya Bakının və Azərbaycanın digər yerlərinin fərqli mədəniyyət olduğunu bildirirdi. Hətta “Bakı və Azərbaycan” ifadələri dövriyyəyə buraxılmışdı. İsti dənizlərə çıxmaq üçün apardığı işğalçı müharibələr nəticəsində Azərbaycanı bölüşdürdükdən sonra Cənubi Qafqaza ermənilərin yerləşməsi ilə təkcə demoqrafik vəziyyət dəyişmədi, eyni zamanda onlar çarizmin Şərq siyasətində bir vasitəyə çevrildilər. Bu siyasəti çarizm devrildikdən sonra qurulan Müvəqqəti hökumət, ondan sonra isə bolşevik Rusiyası da davam etdirdi. 1917-ci ilin noyabrında Bakıda S.Şaumyan başda olmaqla sovet hakimiyyəti quruldu. Bu, azərbaycanlıların əleyhinə olan bir qurum idi. Lenin həmin ilin dekabrında S.Şaumyanı Qafqazda xüsusi səlahiyyətli komissar təyin etdi.

İqtisadi baxımdan Bakı bolşevik Rusiyası üçün böyük əhəmiyyət kəsb edirdi. Dünya müharibəsinin son mərhələsində Yaxın, Orta Şərq və Cənubi Qafqazda iki əsas neft mənbəyi uğrunda hərbi əməliyyatlar aparılırdı. Bunlardan biri Mosul, digəri isə Bakı neft mənbəyi idi. Təsadüfi deyildi ki, 1918-ci il mart ayının ikinci yarısında V.İ.Lenin ABŞ-ın Qırmızı Xaç nümayəndəliyinin rəhbəri polkovnik R. Robinsonun “Rusiya Sovet Respublikası üçün Bakının iqtisadi əhəmiyyəti nədədir” sualına “Bu – neft, işıq və enerjidir”, – deyə cavab vermişdi.

Mühüm coğrafi-siyasi mövqedə yerləşən Bakıda bütün Cənubi Qafqazın taleyi həll olunurdu. O zaman Cənubi Qafqazda faktiki olaraq üç güc – Müvəqqəti hökumətin orqanları, sovetlər və milli şuralar fəaliyyət göstərirdilər. Bakıya hakim olmaq bütün Cənubi Qafqaza nəzarət imkanı verər, Tiflisdə fəaliyyət göstərən Transqafqaz Seyminin süqutuna kömək edərdi. Digər tərəfdən, Bakıya yiyələnmək Xəzər dənizi və “dünyanın ürəyi” olan Orta Asiyaya gedən yola nəzarət etmək imkanı yaradardı. Dünyanın ürəyinə gedən yol Bakıdan, Azərbaycandan keçirdi.

Bakıda qırğınların törədilməsinin başlıca səbəblərindən biri Azərbaycanın müstəqilliyinin qarşısının alınması idi. Belə ki, azərbaycanlılar əvvəlcə muxtariyyət, sonda isə müstəqillik uğrunda mübarizə aparırdılar.

Qırğınların törədilməsinin digər bir səbəbi əhalisi əsasən türk və müsəlmanlardan ibarət olan Cənubi Qafqaza, xüsusən Bakıya Osmanlı ordusunun buraxılmaması üçün Bakı və Bakı quberniyasını yerli, aborigen əhalidən təmizləmək idi.

Azərbaycan əhalisi isə silahlı düşmən qarşısında əliyalın qalmışdı. Bakıda və onun ətrafında azərbaycanlıların silahlı qüvvəsi demək olar ki, yox idi.

Bəhanə

Bu qırğınlara bəhanə də tapıldı. Şaumyan erməniləri və bolşevikləri, xüsusən Xəzər hərbi dəniz donanmasının motroslarını müsəlmanlara qarşı soyqırıma təhrik edirdi. Hücum üçün bir bəhanə axtarılırdı. Belə bir bəhanə general Talışinski başda olmaqla müsəlman diviziyasının Lənkəranda həlak olan silah yoldaşları, böyük xeyriyyəçi Hacı Zeynalabdin Tağıyevin oğlu Məhəmmədin cənazəsini “Evelina” gəmisi ilə Bakıya gətirən bir qrup zabit və əsgərinin Bakı Soveti tərəfindən tərksilah etməsi oldu. Müsəlman diviziyasının əsgər və zabitləri silahların geri qaytarılmasını tələb etsə də, nəticəsi olmadı. S.Şaumyanla aparılan danışıqlar da uğursuz oldu. Xalq küçələrə çıxıb silahların qaytarılmasını tələb etdi. Sosial dayağı olmayan bolşevik hökumətinin rəhbəri Şaumyan azərbaycanlılara divan tutmaq haqqında əmr verdi.

Soyqırımın həyata keçirilmə üsulları

Martın 30-da axşam saat 5-də Bakıda ilk atəş açıldı. Bakı Sovetinin qüvvələri ilə yanaşı, qırğın başlananadək özlərinin bitərəfliyini elan etmiş Daşnaksütyun və Erməni Milli Şurası, o cümlədən erməni kilsəsi Bakı Sovetini müdafiə etdi. Nəinki silahlı erməni əsgərləri, habelə erməni ziyalıları da Bakı Soveti tərəfindən döyüşə qatıldılar. Şaumyan bu hadisə ilə bağlı yazırdı: bizim süvari dəstəyə ilk silahlı hücum cəhdindən bəhanə kimi istifadə etdik və bütün cəbhə boyu hücuma keçdik. Bizim artıq 6 min nəfərədək silahlı qüvvəmiz vardı. Həmçinin Daşnaksütyunun 3-4 minə qədər milli hissələri də bizim sərəncamımızda idi. Daşnaksütyunun iştirakı vətəndaş müharibəsinə milli qırğın xarakteri verdi və bundan qaçmaq mümkün deyildi. Biz buna şüurlu olaraq getdik. Əgər onlar Bakıda qələbə qazansaydılar, şəhər Azərbaycanın paytaxtı elan edilərdi.

Qırğın qəddarlıqla həyata keçirildi. Şəhər yerdən və havadan bombardman edildi. Dinc azərbaycanlı əhali diri-diri su və neft quyularına, yanar təndirlərə atılır, hamilə qadınların qarınları süngü ilə deşilir, körpə uşaqlar divarlara mıxlanır, qadınlar hörüklərlə bir-birinə bağlanaraq küçələrdə çılpaq gəzdirilirdi. Silahlı dəstələr uşaqlara, qocalara və qadınlara rəhm etmirdilər. Adamlardan siyasi mənsubiyyət soruşulmurdu. Öldürmək üçün “türk, müsəlman” olmaq kifayət edirdi. Mart soyqırımının şahidi olan Azərbaycan tarixçisi R.İsmayılov yazırdı: “İş o yerə çatmışdı ki, daşnaklar “biz, bolşevik, sosialist bilmərik, müsəlmansan, kifayətdir”, – deyə hətta müsəlman sosialistlərini belə qırdılar…”.

Kütləvi qırğının gedişində azərbaycanlılara məxsus ictimai binalar, milli rəmzlər və mədəniyyət ocaqları dağıdıldı. “Açıq söz”, “Kaspi” qəzetlərinin redaksiyaları, fəaliyyətini bütün Cənubi Qafqaza yayan və müharibə zamanı Qafqaz cəbhəsində hərbi əməliyyatlar meydanında böyük iş aparan, azərbaycanlıların ictimai hərəkatında mühüm rol oynayan Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyətinin yerləşdiyi “İsmailiyyə” binası yandırıldı. Təzəpir məscidinin minarələri zədə aldı.

Qüvvələr bərabər deyildi. Bina görə də martın 31-də azərbaycanlılar döyüşü dayandırdılar. Buna baxmayaraq, azərbaycanlıların öldürülməsi davam edirdi. Qırğınlar yalnız aprelin 2-də dayandırıldı.

Soyqırımın nəticələri: avropalılar və amerikalılar nə dedilər?

Bakıda törədilən soyqırımın ağır nəticələri oldu. ABŞ-ın Harbord missiyasının hesabatında yazılırdı ki, ermənilər 1918-ci ilin martında Bakıda 2 min azərbaycanlını öldürdülər.

İndianapolisdən olan amerikalı alim Leonard Ramsden Hartill yazır ki, ermənilər Bakıda 25 min müsəlmanı qətlə yetirdilər.

Mart qırğınından bəhs edən ABŞ tarixçiləri Boqdan Nahoylo və Vinter Svoboda yazırlar ki, 20 min döyüşçünün iştirak etdiyi bu toqquşma Bakıda 3 min nəfərin həyatına son qoymaqla, Sovetin qələbəsi ilə nəticələndi.

ABŞ tarixçiləri C.Makkarti və K.Makkarti 1918-ci il martın 30-dan aprelin 1-dək Bakıda ermənilərin 8 mindən 12 minədək müsəlman öldürdüyünü və şəhərin türk əhalisinin yarısının qaçdığını yazırlar.

ABŞ kəşfiyyat mənbələrinə görə, Cənubi Qafqazda qırğınlar zamanı 60 min Azərbaycan türkü qaçqına çevrildi və 420 müsəlman kəndi dağıdıldı.

İngilis nümayəndələrinin 1918-ci il aprelin 9-da Bakıdan göndərdikləri teleqramda deyilirdi ki, ermənilər bolşeviklərlə birləşərək özlərinə irqi düşmən hesab etdikləri azərbaycanlılara qarşı qırğınlar törətdilər. İngilis mənbələrində yazılır ki, mart ayında Bakıda müsəlman əhalinin dörddə biri öldürüldü. Həmin dövrün statistik məlumatlarından aydın olur ki, bu zaman Bakıda 280-300 min nəfər əhali yaşayırdı. Onun 80-100 min nəfəri azərbaycanlı, digərləri isə çarizmin müstəmləkə siyasəti nəticəsində yerləşdirilənlər idi. Deməli, 80-100 min nəfər azərbaycanlı əhalinin dörddə biri 20-25 min nəfər edir. Bu rəqəm bəzi amerikan mənbələrində yazılanlar ilə eyniyyət təşkil edir.

Azərbaycan mənbələrində nə yazılır?

Azərbaycan mənbələrində də öldürülənlər barədə çoxlu məlumatlar var. Məsələn, N.Nərimanov 1918-ci il mayın 23-də çap olunmuş “Vətəndaş müharibəsinin milli rəng almaması üçün nə etmək lazımdır” adlı məqaləsində etiraf edirdi: “Fanatizmdən uzaq olan hər bir şəxsə məlumdur ki, Zaqafqaziyada gedən vətəndaş müharibəsində 99 faiz bir millətin nümayəndələri qırılır. İrəvan quberniyası, Lənkəran qəzası, Quba, Şamaxı bölgələri mənim dediklərimi tamamilə təsdiq edir”. N.Nərimanov daha sonra 1919-cu ilin fevralında yazdığı “Biz Qafqaza hansı şüarla gedirik” və “Qafqazın işğalına baxış” adlı məqalələrində göstərirdi ki, bolşevizm şüarları altında daşnaklar müsəlman əhaliyə zülm etdilər. Belə şəraitdə sovet hökuməti Bakıda vətəndaş müharibəsinə başlamağa qərar verdi. Vətəndaş müharibəsi adı altında Bakıda qanlı hadisələr törədildi. Bakıda sovet hakimiyyəti daşnakların əlində alət idi.

Azərbaycan hökumətinin istintaq komissiyasının sənədlərindən aydın olur ki, Bakıda ermənilər mart hadisələri zamanı dinc müsəlman əhalini siyasi mənsubiyyətə fərq qoymadan kütləvi surətdə qırmışlar. Digər mənbələrə əsasən, yalnız Bakıda 10, 12 və 15 mindən artıq azərbaycanlı öldürülmüşdü.

Kütləvi qırğınlar yalnız Bakı ilə məhdudlaşmadı. Azərbaycanın və Cənubi Qafqazın digər yerlərində də azərbaycanlılara qarşı qırğınlar törədildi.

Soyqırımı törədənlər istəklərinə nail ola bildilərmi?

Erməni-daşnakların və bolşeviklərin soyqırımı törətməkdə başlıca məqsədi Azərbaycanın muxtariyyəti və müstəqilliyinin elan edilməsinə yol verməmək, Bakı neftinə, Xəzər dənizinə yiyələnmək, Orta Asiyaya gedən yola nəzarət etmək, Cənubi Qafqazı əldən buraxmamaq idi.

Martda Bakıda törədilən kütləvi qırğın azərbaycanlıların iradəsini qıra bilmədi. Azərbaycan xalqının müstəqilliyinin elan edilməsini ləngitsə də, istiqlal mübarizəsi dayanmadı. Bu mübarizə nəticəsini verdi və mayın 28-də Azərbaycan xalqı bütün müsəlman Şərqində ilk dəfə olaraq respublika üsul-idarəsini qurdu. Respublika məfkurəsini müsəlman Şərqinə məhz Azərbaycan xalqı gətirdi, müsəlman xalqlarına müstəmləkəçilikdən xilas olmaq yolunu, nümunəsini göstərdi, onların yoluna çıraq tutdu. Bakı sentyabrın 15-də azad edildi. Azərbaycan hökuməti tarixi şəhərimiz olan Bakıya köçdü. Azərbaycan nefti yadelli qüvvələrin əlindən alındı. Azərbaycan xalqı taleyinin sahibi oldu.

Azərbaycanın verdiyi qiymət

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yarandıqdan sonra hökumət 1918-ci ilin mart hadisələrinə xüsusi diqqət yetirdi. Nazirlər Şurası 1918-ci il iyulun 15-də bu faciənin tədqiqi məqsədi ilə Fövqəladə İstintaq Komissiyasının yaradılması haqqında qərar qəbul etdi. Komissiyada çalışanlar ruslar, yəhudilər və digər millətlərin nümayəndələri idi.

Komissiya mart soyqırımını, ilkin mərhələdə Şamaxıdakı vəhşilikləri, İrəvan quberniyası ərazisində ermənilərin törətdikləri ağır cinayətləri araşdırdı. Dünya ictimaiyyətinə bu həqiqətləri çatdırmaq üçün Xarici İşlər Nazirliyi nəzdində xüsusi qurum yaradıldı.

31 mart tarixi iki dəfə – 1919 və 1920-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti tərəfindən ümummilli matəm günü kimi qeyd edildi. Əslində bu, azərbaycanlılara qarşı yürüdülən soyqırımı və bir əsrdən artıq davam edən torpaqlarımızın işğalı proseslərinə tarixdə ilk dəfə siyasi qiymət vermək cəhdi idi. Lakin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutu bu işin başa çatmasına imkan vermədi.

Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevin 1998-ci il 26 mart tarixli Fərmanı ilə 31 mart Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü elan edildi.

Prezident İlham Əliyevin “hücum diplomatiyası” xəttini elan etməsindən sonra azərbaycanlılara qarşı törədilən soyqırımlar haqqında tarixi həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması istiqamətində böyük işlər görülür. Müxtəlif dövlət qurumlarının, qeyri-hökumət təşkilatlarının və Heydər Əliyev Fondunun fəaliyyəti təqdirəlayiqdir.

Musa Qasımlı,

Milli Məclisin deputatı, professor

AZƏRTAC

Psixologiya, notlar, musiqi aləmi, psixologiya və musiqi, onların qarşılıqlı əlaqəsi, musiqinin insan psixikasına təsiri, onların sintezindən yaranan yeni-yeni ideyalar, düşüncələr, bu ideyaların ruhumuzda etdiyi dəyişikliklər, musiqinin insanda yaratdığı sevinc, xoşbəxtlik, rahatlıq, sakitlik duyğusu… Psixologiya və musiqi kəlmələrini yanaşı işlətdikdə yuxarıdakı sadaladıqlarım canlanır insan beynində. Nədir axi musiqi? Daha doğrusu nədir axı bu musiqidə olan güc? O güc ki, insan psixikasına təsir edərək , onun dünyaya baxış sistemində müəyyən fərqliliklər yaradır, ruhumuzun dərinliklərinə enərək orada yatmış hüceyrələrimizi hərəkətə gətirir.

İnsan həm də musiqiylə düşünür, fikirlərini ifadə edir, xoşbəxt olur, kədərlənir,  müxtəlif hisslər keçirir, yeni qərarlar verməyə çalışır, özündə yeni güc, enerji kəşf edir, yeni ideya yaradır, dinlədiyi musiqinin sözlərində özünü görür, süjet xəttini öz həyatına bənzədir, yaşadıqlarıyla əlaqələndirməyə çalışır, məhz elə ona görə də dinlədiyi musiqini sevir, daha çox dinləmək istəyir. Çünki, o musiqi, melodiya insanın yatmış arzu və xəyallarını dilə gətirir, bəzən sözlə söylənilməyən kəlmələri musiqiylə dərk etməyimizə köməkçi olur. Məhz elə buna görə də insan musiqini belə çox sevir və onu daha çox dinləməyə meyl edir.

Musiqi həm də bir terapiya növüdür. Fərdlərin fiziki, psixofizioloji, ictimai və zehni ehtiyaclarını ödəmək üçün musiqidən istifadə olunur. Dünyada musiqi, həmçinin musiqi terapiyasının tarixi çox qədimlərə gedib çıxır. Buna uyğun olaraq Azərbaycanda Qobustan qayalıqlarında görülən rəqs edən insan şəkilləri, 12-14 min illik musiqi və hərəkət həqiqətini  ortaya qoyur. Uyğur türklərinə aid Hoten şəhəri Çerçen qəzası yaxınlığında Mülçe çayı kənarında yerləşən Minqyar qaya rəsmləri 6-8 min illik bir keçmişdən xəbər verir.

Qeyd olunur ki, musiqi terapiyasından psixiatrik xəstəliklərdə 1950-ci illərdən bəri istifadə edilir. Musiqinin sertonin, dopamin, melatonin, kartizol, adrenalin, testesteron kimi psixiatrik xəstəliklərin meydana gəlməsində təsiri olan hormonlara, qan təzyiqi, tənəffüs ritmi, nəbz sayı kimi fizioloji hadisələrə nece reaksiya verməsi təsdiqlənmişdir. Bu gün Qərbdə klinika, xəstəxana, məktəb, maddə asılılığı mərkəzi kimi yerlərdə 5 mindən çox mütəxəssisə musiqi terapiyası tətbiq edilir.  Musiqi qammasında olan səslər insanın orqanlarına da təsir göstərir. Məs: Lya notu qaraciyərə, mədəaltı vəziyə müsbət təsir etdiyi halda, si notu ilə insanı hətta öldürmək olar. Bəzi həkimlər əməliyyat prosesində də musiqidən istifadə edirlər.

Musiqi həm də uşaqlara, hamilə qadınlara əvəzedilməz şəkildə təsir göstərir. Bütün dünyada həkimlər hamilə qadınlara musiqiyə qulaq asmağı tövsiyə edirlər. Bu həm ana, həm də körpə üçün çox xeyirlidir. Hamiləlik zamanı qadının əhval-ruhiyyəsi tez-tez dəyişilir, qadın ağlağan olur, depressiyaya düşür. Musiqi bu halda güclü psixoterapevtik təsir edərək -sakitləşdirir, qadında pozitiv fikirlər, duyğular yaradır. Artıq məlumdur ki, körpələrdə musiqini, onun ritmini, səsin gücünü, yuxarı və aşağı notları qavramaq qabiliyyəti yaranır. Tədqiqatlar göstərmişdir ki, dölün beynində eşitmə sistemləri hamiləliyin 26-cı həftəsindən başlayır. Bu da isbat olunmuşdur ki, uşağın doğulanadək eşitdiyi musiqi onun inkişafını sürətləndirir. Hamiləliyin 28- ci və 36-cı həftələrində musiqi dinləyən anaların uşaqları səslərə başqalarına nisbətən daha tez reaksiya verir, melodiyanı tanımaq qabiliyyəti güclü olur.

Amerikada keçəlləşən insanların başlarına musiqi dinləməklə tük gəlməsi kimi musiqi terapiyası da məlumdur. Hazırda musiqi terapiyası sahəsində geniş informasiya infrastrukturu yaradılmışdır. İngiltərədə, ABŞ-da, Almaniyada, İtaliyada, Yaponiyada xüsusi cəmiyyətlər mövcuddur, bu haqda çox sayda məxsusi jurnallar dərc olunur. Musiqi terapiyası stomotologiyada, cərrahiyyədə, ginekologiyada, urologiyada, kardiologiyada, habelə danışıq qüsurlarının müalicəsi və diksiyanın korreksiyası zamanı da tətbiq olunur.  Psixiatriyada nevrozdan tutmuş şizofreniyanın bəzi formalarına qədər olan xəstəliklərin müalicəsində də musiqi terapiyası müsbət nəticələr verir. Müxtəlif çalğı alətləri də insanın orqanlarına müxtəlif cür təsir göstərir: skripka, fortopiano əsəbləri daha yaxşı sakitləşdirir, fleyta və violençelin səsindən insan rahatlıq tapır, ürəyin ritmi düzəlir, qaboy, klarnet qaraciyərin musiqidən, günün saatından asılı olaraq aktivləşdirir və ya sakitləşdirir. Vokal terapiyanın ağciyərlərə və digər həyati vacib orqanlara təsiri öyrənilib. Müəyyən olunub ki, əslində xəstə özü düzgün oxuduğu zaman nəinki bundan zövq alır, həmçinin xəstə orqanı sağalır. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, hər cür musiqi yox, yalnız düzgün seçilmiş melodiya xəstə adamlara şəfaverici təsir göstərir və sağalmanı sürətləndirir. Harmonik musiqi yaxşı “ psixoterapevt”dir. İnsan həzin musiqi təranələri altında yatanda yaxşı yuxular görür. Belə musiqi işgüzar danışıqlarda gərginliyi yox edir. Həmçinin o da vurğulanır ki, sevdiyi musiqini dinləməklə körpəsini əmizdirən ananın südü artır.

Musiqi ruhun qidasıdır…  Bəzən mahnıları sözlərinə görə və ya musiqisinə görə, bəzən isə sırf ifaçının özünə görə, bəzən də hər üçünə görə sevərik…  Məşhur alman bəstəkarı Lüdviq Van Betxoven ,- ruhumuzu ehtizaza gətirən musiqi bənzərsiz çiçəklərin açdığı və alaq otlarının cücərə bilmədiyi bir diyara oxşayır; təəssüf ki, bunu anlayan insanlar çox azdır,- deyə musiqinin insan həyatına təsiri haqda qeyd etmişdir.

Qulaq asılan musiqi ilə insanın təfəkkürünü, hansı mühitdə büyüdüyünü, səviyyəsini, elmini təyin etmək olar. Uşağın eşitdiyi musiqi onun psixikasına təsir edir. Musiqi estetik və mənəvi zövqün ən ali mənbəyidir. Məhz buna görə də müasir uşaqların bədii-estetik  tərbiyəsində, şəxsiyyət kimi formalaşmasında musiqinin rolu vardır. Musiqi alətində ifa edən uşaqların digər uşaqlara nisbətən yaddaşı güclü olur, daha yaxşı oxuyur və zəngin söz ehtiyatına sahib olması xüsusi qeyd edilən amillərdəndir.   Müasir dövrdə istər musiqi növləri, istərsə də musiqi dinləyicilərinin sayı artıb. XXI əsr gəncləri daha çox pop, rok, caz, rep kimi musiqilərə üstünlük verir və ya onları dinləyirlər. Dinləyicisindən, növündən asılı olmayaraq  dinlədiyiniz musiqidə yeni ideyalar, fərqli fikirlər formalaşdırmaq diləyilə…

Qasımova Fatiməxanım

BDU Psixologiya fakültəsi

IV kurs

VASİF NƏBİYEV
Bakı Dövlət Universitetinin
Tarix fakültəsinin dissertantı
e-mail:vasif.nebiyev@rambler.ru

Cəmiyyətin inkişafında mədəniyyətin rolunun artması dövrümüzün ən mühüm qanunauyğunluqlarından biridir. Mədəniyyətin formalaşması və inkişafı, xalqların mədəni irsi, bu sahədə tərəqqi mədəni əlaqələr vasitəsilə də təzahür edir. Mədəniyyətin əsas sahələrindən biri olan ədəbiyyat və incəsənətin xalqa təsir qüvvəsi həmişə artmış və mədəni nailiyyətlərin mübadiləsi əsasında inkişaf etmişdir. Mədəni əlaqələrin təsiri ilə milli ədəbiyyat və incəsənətin inkişafı xalqın mənəvi aləminin zənginləşməsinə kömək edir.
Özbəkistan Respublikasının və Azərbaycan Respublikasının ümumi sərhədləri olmasa da, ölkələri birləşdirən bir çox məqamlar vardır. Bura tarix, dil, din, mədəniyyət və adət-ənənələrin yaxınlığı və ümumiliyi, Cənubi Qafqazın və Orta Asiyanın artan geosiyasi və geoiqtisadi potensialı və s. aiddir. Özbəkistanın xarici siyasət kursu dövlətin milli mənafelərinin qorunması və həyata keçirilməsi üçün effektiv vasitədir. Müstəqilliyin ilk günlərindən başlayaraq Özbəkistan Cənubi Qafqaz regionunda əsas tərəfdaş kimi qəbul etdiyi Azərbaycanla əməkdaşlığın dərinləşməsinə xüsusi əhəmiyyət verir.
Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Asiya regionunda özünəməxsus çəkisi olan Özbəkistan Respublikası ilə əlaqələri diqqəti cəlb edir. Belə ki, müstəqilliyin ilk illərində Özbəkistanla əlaqələrdə bir sıra hallarda mövcud olmuş narazılıq və qarşılıqlı ittihamlar dövlətlərarası münasibətlərdə gərginlik yaratmış, bu isə öz növbəsində az qala qarşılıqlı əlaqələrin tamamilə pozulmasına gətirib çıxarmışdı. Düzdür, sonrakı mərhələlərdə dövlətlər bu proseslərin normallaşması üçün müəyyən addımlar atmış və buna müəyyən qədər nail olmuşlar (1, s.129).
Milli dəyərlərin, adət-ənənələrin, dil və mədəniyyətin, dinin oxşarlığına əsaslanan Özəbkistan-Azərbaycan münasibətləri əsrlərin dərinliyinə gedib çıxır, daim qarşılıqlı yardım və dəstək mənbəyi olmuşdur. 2004-cü ilin martın 23-də Azərbaycan Respublikasının prezidenti İlham Əliyevin səfəri zamanı Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Nizami Gəncəvinin abidəsinin açılışı buna parlaq sübutdur. Özbəkistan Respublikasının prezidenti İslam Kərimov bu abidəni “qardaş Azərbaycan xalqına olan hörmət və inamın, onun qədim tarixi və mədəniyyətinin, ölməz ruhu, iradəsi və əsrlərin sınağından keçmiş mətanətin, parlaq gələcəyin rəmzi” adlandırmışdır (2, s. 242).
2013-cü il sentyabrın 13-də Özbəkistan-Azərbaycan Dostluq Cəmiyyəti Nizami Gəncəvi adına Daşkənd Dövlət Pedaqoji Universitetində Özbəkistanın müstəqilliyinin 22-ci ildönümü ilə əlaqədar “Azərbaycan və özbək xalqlarının mədəni və mənəvi birliyi” adlı tədbir keçirilmişdir. Tədbirdə ölkəmizin Özbəkistandakı səfiri Hüseyn Quliyev, səfirliyin və Heydər Əliyev adına Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzinin əməkdaşları, universitetin professor-müəllim heyəti, tələbələr, Azərbaycan diasporunun üzvləri iştirak etmişlər. Universitetin rektoru, Özbəkistan-Azərbaycan Dostluq Cəmiyyətinin sədri Şavkat Şaripov çıxış edərək iki xalqın dostluq və qardaşlıq əlaqələrinin tarixi kökləri olduğunu bildirmişdir. Qeyd olunub ki, universitet 1947-ci ildən böyük Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvinin adını daşıyır. Səfir Hüseyn Quliyev Özbəkistanın müstəqilliyinin 22-ci ildönümü münasibəti ilə mərasim iştirakçılarını təbrik etmiş, ölkələrimiz arasında münasibətlərin yüksək səviyyədə olduğunu bildirmişdir. Əməkdaşlığın bu səviyyəyə çatmasında ulu öndər Heydər Əliyevin və Özbəkistan Respublikasının prezidenti İslam Kərimovun xüsusi xidmətləri olduğunu qeyd edilmişdir. Vurğulanıb ki, Özbəkistanla dostluq əlaqələri Azərbaycan Respublikasının prezidenti İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirilir (3, s. 5).
Keçirilən tədbirdə Məhəmməd Füzuli, İmadəddin Nəsimi və digər klassik şairlərin, o cümlədən müasir qələm sahiblərinin Özbəkistanda sevildiyini vurğulayıb. Dostluq cəmiyyətinin icraçı direktoru Erkin Nuriddinov, Heydər Əliyev adına Mədəniyyət Mərkəzinin direktoru Samir Abbasov, Azərbaycan diasporunun nümayəndəsi Almaz Məcidova və başqaları iki ölkə arasında əlaqələrin inkişafından söz açıblar. Geniş konsert proqramı ilə davam edən mərasimdə Azərbaycan və özbək mahnıları ifa olunub (3, s. 6).
Azərbaycanda da özbək xalqının zəngin tarixi və mədəniyyətinə, dünya sivilizasiyasının inkişafına verdiyi tövhfələrə böyük hörmətlə yanaşılır. Xüsusi maraq doğuran isə özbək ədəbiyyatının böyük, klassik şairi və mütəfəkkiri Əlişir Nəvainin yaradıcılığıdır. 2007-ci ilin aprelin 25-də Azərbaycanda Əlişir Nəvainin “Mezonul avzon” (“Vəznlərin tərəzisi”-V.N.) əsərinin Azərbaycan dilinə tərcüməsinin təqdimatı, 2008-ci ilin sentyabrın 12-də isə Bakıda böyük özbək şairinin abidəsinin açılış mərasimi keçirilmişdir. Azərbaycan paytaxtının mərkəzi küçələrindən biri görkəmli alim, dövlət xadimi Mirzə Uluqbəyin şərəfinə adlandırlmışdır. Bununla əlaqədar Özbəkistan Respublikasının prezidenti İslam Kərimovun Azərbaycana rəsmi səfəri çərçivəsində təntənəli açılış mərasimində bildirmişdir ki, “dörd il əvvəl Daşkənddə Nizami Gəncəvinin heykəlinin açılışı olmuşdur. İndi isə Bakıda Əlişir Nəvainin heykəli ucaldılıb. Xalqlarımız böyük maraq və hörmətlə Nəvainin və Nizaminin əsərlərini oxuyur, onların yaradıcılığından ilhamlanır və bir-birini tərcüməsiz başa düşürlər. Bu, bizim mühüm nəaliyyətlərimizdəndir. Özbəkistan bir çox ölkələrlə əməkdaşlıq edir, lakin Azərbaycanla münasibətlərimiz xüsusi mənəvi yaxınlıqla fərqlənir (2, s. 242).
Əlişir Nəvainin yaradıcılığı ilə bağlı silsilə tədbirlərdən biri də Özbəkistan Dövlət Tarix Muzeyində şairin 575 illik yubileyinə həsr olunmuş “Əlişir Nəvainin dünya ədəbiyyatında rolu” adlı elmi simpoziumudur. Tədbirin təşkilatçıları Özbəkistan-Azərbaycan Dostluq Cəmiyyəti, Özbəkistandakı Heydər Əliyev adına Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi, Nizami adına Daşkənd Dövlət Pedaqoji Universiteti olmuşdur. Elmi simpoziumda Özbəkistan-Azərbaycan Dostluq Cəmiyyətinin rəhbərləri və üzvləri, Heydər Əliyev adına Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzinin əməkdaşları, Özbəkistanın tanınmış ədəbiyyat və elm xadimləri, Nizami adına Daşkənd Dövlət Pedaqoji Universitetinin müəllim və tələbə heyəti iştirak etmişlər. Simpoziumu giriş sözü ilə açan Özbəkistan-Azərbaycan Dostluq Cəmiyyətinin sərdi, Nizami adına Daşkənd Dövlət Pedaqoji Universiteti rektoru Şavkat Şaripov Böyük özbək şairi və dövlət xadimi Əlişir Nəvainin özbək və dünya ədəbiyyatında rolu barədə danışaraq qeyd etmişdir ki, Nəvai yalnız böyük ədəbiyyat deyil, böyük dil yaratmışdır. Ş.Şaripov Nizami Gəncəvinin Nəvai yaradıcılığına mühüm təsirindən söhbət açmışdır (4).
Tədbirdə məruzə ilə çıxış edən Özbəkistandakı Heydər Əliyev adına Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzinin direktoru Samir Abbasov Azərbaycan və özbək ədəbi əlaqələrinin tarixinin qədim dövrlərə gedib çıxdığını, orta əsrlərdə iki xalq arasındakı əlaqələrin yüksək səviyyədə olmasının əsas səbəbinin isə onların eyni kökə, ənənələrə malik olmasında, Azərbaycan və cığatay türkcəsinin vahid mənşəyə mənsub olmasında gördüyünü qeyd etmişdir. Samir Abbasov Nəvainin Özbək-Azərbaycan ədəbi əlaqələrində böyük rolu olduğunu, Azərbaycan ədəbiyyatına xüsusi rəğbət bəslədiyini, Nizamini öz ustadı hesab etdiyini və ona əsərlər həsr etdiyini bildirmişdir. Simpoziumda çıxış edən Özbəkistan Milli Elmlər Akademiyasının Tarix Muzeyinin direktoru, professor Cənnət İsmayılova və Nəvaişünas alim, araşdırmaçı Feyzulla Nəbiyev Nəvainin dünya xalqları, o cümlədən Azərbaycan ədəbiyyatı ilə bağlılığı, yaratdığı Xəmsə əsərləri barədə məruzə ilə çıxış etmişlər və onun əsərlərinin, kəlamlarının gənc nəslin tərbiyəsində rolu barədə məruzə etmişdilər. Tədbirin bədii hissəsində Özbəkistan Dövlət Akademik Teatrının Əlişir Nəvaiyə həsr etdiyi səhnəcik nümayiş olundu. Nizami adına Daşkənd Dövlət Pedaqoji Universitetinin tələbələrinin hazırladığı bədii kompozisiya təqdim olunmuşdur (4).
Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında 2009-cu ilin iyunun 16-da humanitar sahədə olan əməkdaşlıq haqqında razılığın qüvvəyə minməsindən sonra iki xalq arasında ədəbi əlaqələrinin inkişaf etməsinə böyük ümid vermişdir (5, s. 75)
Mədəni-humanitar sahədə münasibətlərin tarixində daha bir mühüm hadisə 2010-cu ilin sentyabrın 27-də Daşkənddə Azərbaycan xalqının görkəmli oğlu, ikitərəfli əlaqələrin inkişafına misilsiz töhfələr vermiş özbək xalqının böyük dostu, ümummilli lider Heydər Əliyevin adına Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzinin açılışı olmuşdur. Münasibətlərin möhkəmləndirilməsi işinə öz töhfəsini verən bu mədəniyyət mərkəzi Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzləri Assosiasiyasına daxil edilmişdir. Mədəniyyət mərkəzinin sərgi salonunda Səmərqənddə yaşamış mərhum azərbaycanlı heykəltaraş Eynulla Əliyevin əsərlərindən ibarət sərgi təşkil olunmuşdur. Bu rəsmi səfər Azərbaycanla Özbəkistan arasında biri neçə sahədə, o cümlədən mədəniyyət sahəsində sənədlərin imzalanması ilə yadda qaldı. Özbəkistan Milli Teleradio Şirkəti və Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti arasında əməkdaşlıq haqqında, Özbəkistan Rəssamlıq Akademiyası və Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Memarlıq və İncəsənət İnstitutu arasında əməkdaşlıq haqqında bağlanmış müqavilələr mühüm əhəmiyyət daşıyır (6, s. 5).
Azərbaycan və özbək mədəni əlaqələri müasir dövrümüzdə daha geniş vüsət almışdır. 2010-cu ilin 25-28 oktyabrında Azərbaycanda keçirilən “Özbəkistan kinosu günləri” iki ölkə arasında olan əməkdaşlığının bariz nümunəsidir. Özbəkistan kinosu günlərində “Ötən günlər”, “Səma altında yol”,“18-ci kvadrat” bədii filmləri, “Şərq dürdanəsi”, “Registan”, “Səmərqənd lövhələri” sənədli filmləri, özbək cizgi filmləri uğurla nümayiş etdirilmişdir. Özbəkistanda “Azərbaycan kinosu günləri” 2010-cu ilin aprelin 20-23-də keçirilmişdir. Təqdirəlayiqdir ki, 2011-c ilin sentyabrın 16-da Daşkənd şəhərində müstəqilliyimizin bərpasının 20 illik yubileyinə həsr olunmur mərasim keçirilmişdir. İki ölkə arasında dostluq və əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsinə səbəb olan bu mərasim “Azərbaycan günü” adlandırılmışdır. Bundan başqa “Azərbaycan xalçası” sərgisində 40-a yaxın xalça təqdim edilmiş, “Azərbaycanın milli musiqi alətləri” sərgisində simli, nəfəsli və zərb alətləri nümayiş etdirilmiş, özbək tamaşaçıları lirik mənzərə janrının banisi, rəssam Səttar Bəhlulzadənin əsərləri ilə tanış olmuşlar (6, s. 6).
Azərbaycan və özbək xalqlarının mədəni ələqalərində ən əhəmiyyətli yerlərdən birini musiqi sahəsində olan əməkdaşlıq tutur. İllər boyu bu iki xalqın musiqi mədəniyyəti bir-birindən bəhrələnmiş, qarşılıqlı olaraq müsbət cəhətlərini öz milli süzgəcindən keçirərək istifadə etmiş və buna görə də bir çox əlamətlərinə görə bir-birinə bənzəmişlər. Məlumdur ki, Azərbaycan professional musiqisinin banisi böyük bəstəkarımız Üzeyir Hacıbəyovun “Leyli və Məcnun”, “Əsli və Kərəm”, “Arşın mal alan”, “O olmasın, bu olsun”, “Koroğlu” kimi əsərləri Özbəkistanda çox geniş yayılmışdır. Bu əsərlər özbək dilinə tərcümə edilmiş, müvəffəqiyyətlə tamaşaya qoyulmuş, bundan başqa Müslüm Maqomayevin “Nərgiz” operası, Qara Qarayevin “Yeddi gözəl”, Arif Məlikovun “Məhəbbət əfsanəsi”, “İki qəlbin poeması” baletləri də özbək teatrları səhnələrində dəfələrlə böyük uğurla nümayiş etdirilmişdir.
Mədəni-humanitar sahədə qarşılıqlı fəaliyyət iki ölkədə keçirilən müxtəlif mədəniyyət və incəsənət festivallarında, form və sərgilərdə Özbəkistan və Azərbaycan nümayəndələrinin fəal iştirakı ilə dəstəklənir. Azərbaycan mədəniyyət xadimlərinin Özbəkistanda, özbək xalqının nümayəndələrinin isə Azərbaycanda təşkil olunmuş tədbirlərdə iştirak etməsi iki qonşu xalqlar arasında mədəni əlaqələrin daha da genişlənməsi üçün şərait yaradır. Azərbaycan incəsənət xadimləri Özbəkistanda keçirilən “Şərq tərənələrı” beynəlxalq musiqi festivalında uğurla çıxış etmiş və özbək musiqi sevərlərin rəğbətini qazanmışlar. 1997-ci ilin noyabrın 4-də Simarə İmanova həmin festivalda “qranpri” mükafatına layiq görülmüşdür. 2001-ci ilin sentyabrın 6-da xanəndə Alim Qasımov, 2005-ci ilin avqustun 15-də Aygün Bəylər birinci yeri qazanmış, 2007-ci ilin oktyabrın 13-də isə Arzu Əliyeva “ən gənc ifaçı” nominasiyasının laureatı olmuşdur. Öz növbəsində Özbəkistan nümayəndələri hər il Bakıda keçirilən “Beynəlxalq Muğam Festivalı” da iştirak edir və mükafatlar alırlar (7, s. 231-232).
Bu sahədə prespektiv istiqamətlərdən biri elmi-texniki layihələrin birgə hazırlanması, iki ölkənin Elmlər Akademiyaları və ali təhsil müəssisələri arasında birbaşa əlaqələrin inkişaf etdirilməsidir. Özbəkistan və Azərbaycan arasında bu sahədə əməkdaşlıq 2001-ci ilin aprelin 18-də imzalanan “Təhsil sahəsində əməkdaşlıq haqqında hökümətlərarası saziş”ə əsaslanır. “Kamalot” Özbəkistan Gənclər İctimai Hərəkatının Mərkəzi Şurası və Azərbaycan Respublikasının Gənclər və İdman Nazirlyi arasında məqsədyönlü əməkdaşlıq, gənclər təşkilatları arasında 2002-ci ilin martın 25-də imzalanmış sazişlər əsasında gənclərin nümayəndə heyətlərinin müntəzəm mübadiləsi həyata keçirilir. Buna misal olaraq 1 iyul 2009-cu il tarixində Azərbaycan Gənclər və İdman Nazirliyi ilə Özbəkistan gənclərinin “Kamolot” ictimai hərəkatı arasında 2009-2010-cu illərdə gənclər sahəsində əməkdaşlığa dair fəaliyyət planı qəbul olunmuşdur (9).
2010-cu ilin sentyabrın 16-da Bakıda “Özbəkistan gənclərinin mədəniyyət günləri” gerçəkləşmiş, 2011-ci ilin sentyabrın 16-sında isə Özbəkistanda “Azərbaycan gəncləri günləri” böyük müvəffəqiyyətlə keçirilmişdir. Bu çərçivədə xeyli tədbirlər-konsert proqramları, gənc rəssamların sərgiləri və s. təşkil edilmişdir. Özbək və azərbaycanlı gənclər arasında yaradılan aktiv əlaqələr ölkələrimiz arasında əməkdaşlığın daha da güclənməsinə əlavə zəmin yaradır.
İki ölkənin parlamentlərarası dostluq qruplarının fəaliyyəti də siyasi münasibətlərlə yanaşı, mədəni-humanitar əlaqələrin inkişafına da töhfə verir. Məsələn, 2010-cu ilin 17 sentyabr tarixində Azərbaycan deputatlarının bir qrupu Özbəkistan Respublikasının prezidenti İslam Kərimovun “Yüksək mənəviyyat-yenilməz güc” kitabının Azərbaycan dilində nəşrinin təqdimatında iştirak etdi. 2010-cu ilin sentyabrın 27-də Daşkənddə “Tanınmış adamların həyatı” seriyasından “Heydər Əliyev” kitabının təqdimat mərasimi keçirilmişdir. Bu tədbirdə Milli Məclisin komitə rəhbərləri Hadi Rəcəbli, Eldar İbrahimov, eyni zamanda kitabın müəlliflərindən biri yazıçı, millət vəkili Hüseynbala Mirələmov iştirak etmişdilər (8 s. 5).
Bu sahədə son zamanlarda olan əlaqələrə misal olaraq 2012-ci ilin fevralın 16-17-də Azərbaycan Respublikasının keçmiş təhsil naziri Misir Mərdanovun rəhbərliyi ilə nümayəndə heyətinin Daşkənd şəhərində keçirilmiş “Təhsilli və intellektual inkişaf etmiş nəslin hazırlığı – ölkənin davamlı inkişafının və müasirləşməsinin mühüm şərti” adlı beynəlxalq konfransda ölkəmizin təmsil olunmasını göstərmək olar (10).
Özbəkistan Azərbaycanın yaxın dostu və tərəfdaşı olmaqla davamlı olaraq öz müstəqilliyini möhkəmləndirən, sosial həyat rifahını yaxşılaşdıran, beynəlxalq arenada öz mövqeyini gücləndirən Azərbaycanla dinamik şəkildə əməkdaşlıq etməkdədir. Hər iki ölkənin həm regioanl, həm də beynəlxaq arenada əldə etdiyi nəaliyyətlər onların qarşılıqlı əlaqələrinə müsbət təsir göstərməkdədir. Buna təsir edən əsas amillərdən biri Azərbaycanın BMT Təhlükəsizlik Şurasının qeyri-daimi üzvü statusunu alması, həmçinin Azərbaycanda beynəlxalq formların, tədbirlərin, o cümlədən 2015-ci ilin 12-28 iyununda keçirilən Birinci Avropa oyunlarına ölkəmizin ev sahibliyi etməsidir.
Azərbaycan get-gedə daha böyük geosiyasi və geoiqtisadi əhəmiyyət kəsb edən Cənubi Qafqaz regionunda Özbəkistanın əsas tərəfdaşıdır. Hər iki dövlət istər regional, istərsə də beynəlxalq xarakterli bir çox məsələlərdə oxşar mövqe tuturlar. Beynəlxalq təşkilatlar, o cümlədən BMT, İKT, EKO, MDB və Türkdilli Dövlətlər Başçılarının Forumu çərçivəsində iki ölkə arasında sıx əməkdaşlıq qurulub. Özbəkistan həmişə Dağlıq Qarabağ probleminin dinc, siyasi vasitələrlə həllinə tərəfdar çıxıb. Bu ölkə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin olunmasını münaqişənin tənzimlənməsinin əsas şərtlərindən biri hesab edir.
Beləliklə, bu gün həm Özbəkistan Respublikasının, həm də Azərbaycan Respublikasının dövlət başçılarının həyata keçirdikləri effektiv siyasət dövlətlərarası münasibətlərinin xüsusəndə, mədəni-humanitar sahədə olan əlaqələrin prespektivliyinə və gələcəyinə böyük ümid verir.

ƏDƏBİYYAT
1. Ruintən S. “Müstəqillik illərində Azərbaycan respublikası ilə Özbəkistan arasında münasibətlər” // Tarix və onun problemləri. Bakı, №4, 2010, 129-133 s.
2. Məmmədov N. Müstəqil Azərbaycanın 25 ili səfirlərin gözü ilə/məqalələr toplusu/Bakı:Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin nəşri, 2016, 645 s.
3. “Azərbaycan və özbək xalqlarının mədəni və mənəvi birliyi”: [Özbəkistan – Azərbaycan Dostluq Cəmiyyəti Nizami Gəncəvi adına Daşkənd Dövlət Pedaqoji Universitetində Özbəkistanın müstəqilliyinin 22-ci ildönümü ilə əlaqədar eyni adlı tədbir keçirmişdir]//Mədəniyyət,2013.- 18 sentyabr, s. 6
4. Özbəkistan Dövlət Tarix muzeyində “Əlişir Nəvainin dünya ədəbiyyatında rolu:Özbək-Azərbaycan ədəbi əlaəqləri” adlı elmi simpozium keçirilmişdir. http://mct.gov.az/news-details?id=689
5. Mehdiyeva N. “XX əsrin 60-80-ci illərində Azərbaycan-Özbəkistan mədəni əlaqələri” // Moziydan sado (Эхо истории). Daşkənd, № 2-3 (46-47), 2010, 74-75 s.
6. Mehdiyeva N.“Azərbaycan-Özbəkistan ədəbi-mədəni əlaqələri”. Respublika qəz. 2010, 7 oktyabr, 5 s.
7. Verdiyeva G. “Azərbaycan-özbək mədəni əlaqələri” // Mədəniyyət dünyası. Elmi-nəzəri məcmuə. Bakı, 25-ci buraxılış, 2013, 229-233 s.
8. Sultanova P. “Azərbaycanla Özbəkistan əlaqələri aydın müəyyən olunmuş strateji prioritetlərə və istiqamətlərə malikdir”// 525-ci qəzet, 2012, 13 sentyabr, s.5
9. http://mfa.gov.az/files/file/Azerbaycan%20%20Ozbekistan%20munasibetleri.pdf
10. http://mfa.gov.az/files/file/Azerbaycan-Ozbekistan_munasibetleri_21.02.pdf

Yaxın keçmişdə belə bir deyim yaranmışdı: “İndi heç kimin kitabı oxunmur”. Həmişə mən bu deyim barədə düşünəndə qəti fikirdə olmuşam ki, o, müəyyən dövrlərdə gerçəkliyi özündə əks etdirir. XX əsrin sonlarında erməni millətçi dairələrinin ortaya atdıqları uydurma “Dağlıq Qarabağ” problemi Azərbaycana təkcə torpaq itkisi ilə başa gəlmədi. Sovetlər birliyinin sonuncu rəhbərliyinin birbaşa himayədarlığı ilə yaradılan bu münaqişə Azərbaycanda həyatın bütün sahələrində, o cümlədən elm və təhsildə onilliklər boyu ağrısını yaşamaqda davam edəcəyimiz boşluqlar yaratdı.
Necə deyərlər, uzun illər ölkəmizdə kitab oxunmadı. O cümlədən, bədii ədəbiyyatdan da üz döndərildi. Ölkədəki ictimai-siyasi vəziyyətin mürəkkəbliyi səbəbindən mövcud ədəbiyyat kitablarının bir qısmindən sovet ideologiyasını əks etdirdiyi üçün imtina edildisə, digər tərəfdən, yeni-yeni əsərlərin ortaya çıxmaması da öz mənfi təsirini göstərdi. Şükürlər olsun ki, artıq həmin təlatümlü dövr arxada qalmaqdadır.
Bəli, şükürlər olsun ki, hazırda kitab oxunur. Əlbəttə, kimsə bunu inkar da edə bilər. Mənə elə gəlir ki, yaşadığımız XXI əsrin ilk 17 ilində (2017- S.Ş) Azərbaycan yazıçılarının ortaya çıxardığı sanballı bədii əsərlər bütövlükdə XX əsrdəki əsərlərin ümumi çəkisini sürətlə üstələyir. Bunun əsas səbəbini Azərbaycanın müstəqilliyi, xalqımızın sürətlə dünyaya inteqrasiyası, dünya ədəbiyyatının qapılarının üzümüzə taybatay və ikitərəfli açılmasında görürəm. Digər bir mühüm amil isə Azərbaycanda bədii ədəbiyyatın inkişafına göstərilən dövlət qayğısıdır. Bu, daha geniş və xüsusi bir mövzunu əhatə etdiyi üçün bu yazıda mövzunu genişləndirə bilmirəm. Yalnız onu qeyd edə bilərəm ki, Prezident İlham Əliyevin məlum Sərəncamı əsasında son illər çox sayda bədii ədəbiyyat latın qrafikalı Azərbaycan əlifbası ilə oxucuların görüşünə gəlməkdədir.

İndi isə fikir və mülahizələrimi, belə demək mümkünsə, son illər ardıcıl nəşrləri ilə gündəmdə olan bir yazıçının diqqətimi çəkən əsərləri ilə davam etdirmək niyyətindəyəm. Haqqında bəhs etdiyim yazıçı nə filoloqdur, nə tarixçi, nə jurnalist, nə də ki, hüquqşünas. Sovet dövründə Xarici Dillər İnstitutunu bitirmiş Azərbaycan əsilli Almaniya vətəndaşıdır, O. Təxminən 2 ay ərzində 4 kitabını oxuduğum Əzimə Ağalarova XXI əsr dünya ədəbiyyatında görkəmli sima kimi geniş oxucu kütləsi arasında yayılmağa layiq bir yazıçıdır. Zira, burada mövcud kitab yayımçılığı problemləri öz sözünü deməkdədir. Bəli, onun Azərbaycan və Anadolu türkcəsi ilə nəşr olunan “Gecələrdə gizli qaldım”, “Təyyarə qanadında uçan ruh”, “Bakıdan Qahirəyə və Stokholma uzanan yol” və Anadolu türkcəsində oxucuların görüşünə gələn “Yıpranmış hayallerin peşində” əsərlərinin 1000-2000 nüsxə arasında tirajlanmasının əsas səbəbi məhz bu problemdir. Nə vaxt, kimdən eşitdiyimi və yaxud hansı mənbədən oxuduğumu xatırlamadığım çox gözəl bir ifadəni xatırladıram: sərlövhə mətnin yarısıdır. Bəli, Əzimə Ağalarova dünya ədəbiyyatı üçün gözəl nümunə olan əsərlərinə məhz gözəl, düşündürücü və cazibəli adlar tapa bilmişdir və ən əsası isə odur ki, əsərlərinin adları ilə məzmunları arasında uyğunluğu təmin etmişdir.
İndi isə gənc yazıçının ayrı-ayrı əsərləri ilə bağlı fikir və mülahizələrimi bölüşmək niyyətindəyəm. Əzimə Ağalarovaya gənc yazıçı deməyimə iki mühüm səbəb var: birincisi, o, cəmi 5 ildir ki, bədii yaradıcılığa başlamışdır.
İkincisi, onun əsərlərində qarşılaşdığımız obrazların gəncliyi və özünün gənclik eşqi ilə yaşamasıdır. Onun yaratdığı obrazlarda saf sevgi və sədaqət əsas xətt kimi qorunur. Burada həyat və insanlıq eşqi, Vətən sevgisi, saf qadın-kişi məhəbbəti olduqca əhəmiyyətli formada oxucuya çatdırılır. Yazıçı böyük ədəbi ustalıqla bütün əsərlərində sevginin paklığını qoruya bilir. Digər tərəfdən, sevgi və qürur arasında kəskin mübarizə səhnələri yaratmağı bacarır. Ən əsası bu mübarizədə reallığı və ədaləti həmişə yüksəkdə tutur. Onun bütün əsərlərində süjetlər həyat gerçəkliyi üzərində qurulmuşdur.
Mübaliğəsiz deyə bilərəm ki, “Yıpranmış hayallerin peşində” və “Bakıdan Qahirəyə və Stokholma uzanan yol” əsərlərinin hər ikisi məşhur braziliyalı yazıçı Paulo Coelhonun “Casus” romanı qədər əhəmiyyətli və cəlbedicidir.
Yazıçı böyük bədii ustalıqla Lalə-Sərdar, Lalə-Henri, Adil-Bahar, Kamal-Sauzan, Jozef-Dilarə qarşılaşmaları ilə rəngarəng səhnələr yaradaraq, oxucunu paklıq bağçasından həzz almağa sövq edən bu münasibətləri öz həyatında yaşamağa həvəsləndirə bilir.
Yazıçı Ağalarova dövlətlərarası münasibətlərə, keçmiş sovetlər birliyinin Yaxın Şərq və Avropa siyasətinə yaxından bələddir.
Bu sahədə yüksək savada və informasiyaya malik olması onun əsərlərindəki keyfiyyəti daha da artırır. Yazıçı “Bakıdan Qahirəyə və Stokholma uzanan yol” əsərində keçmiş SSRİ-nin apardığı amansız Yaxın Şərq siyasətinin müasir dövrdə Rusiya Federasiyası tərəfindən necə davam etdirildiyini özünəməxsus detallarla açmışdır.
Bu detektiv romanın işlənmə taktikasında Puşkinin məşhur “Yuzbaşının qızı” əsəri ilə müəyyən bənzərlikləri nəzərə çarpır.
Bundan başqa, görkəmli Azərbaycan yazıçısı Əlibaba Hacızadənin yaradıcılığındakı problemlərin qoyuluşu və oxucuya çatdırılması ilə Əzimə Ağalarovanın yaradıcılıq taktikasında xeyli oxşarlıqlar vardır.
Yeri gəlmişkən, “Bakıdan Qahirəyə və Stokholma uzanan yol” əsəri 2015-ci ildə İsveçdə “A long trip from Baku to Cairo and Stokholm” adı ilə ingilis dilində nəşr olunub və hazırda Avropanın 5 ölkəsində onlayn satışdadır. İstənilən halda bu məqam Azərbaycan ədəbiyyatının Avropaya çıxışı istiqamətində böyük uğurumuzdur.
Əzimə Ağalarovanın yazı dili və üslubu ilə bağlı bir neçə kəlmə demək yerinə düşərdi. O, fikir və mülahizələrini obrazların vasitəsilə özünəməxsus formada oxucuya çatdıra bilir. Zəngin söz ehtiyatı və nadir ifadə üslubu, rəvan və sadə yazı dili onun əsərlərinin oxunaqlığını artırır.
Yazıçı oxucunu yoran bütün formalardan uzaq durur. O, təkrarçılığa və uzun-uzadı təsvirlərə yol vermir. Bütün bu xüsusiyyətlər oxucu ilə müəllif arasında səmimi körpü yaradır. Onun əsərlərində ictimai-siyasi hadisələrlə obrazlar arasında o qədər uyğun inkişaf prosesi qurulmuşdur ki, oxucu bütün hallarda obrazların taleyini bilməyə can atdığı kimi, proseslərin də sonunu intizarla gözləyir. Müəllif böyük ədəbi ustalıqla millətlər, dinlər və məzhəblər arasında dostluğu tərənnüm edir. Bundan başqa, xeyriyyəçilik işlərinin təbliği, rəhbər şəxslərin işçilərə ədalət hissi, onların tabeliyində olan insanlara qarşı səmimi münasibətləri idarəetmədə yeni bir baxışla xarakterizə olunmaqdadır.
O, qarşılıqlı münasibətlərin mehriban çalarlarda qurulmasının əhəmiyyətini qabartmağa çalışır və buna nail olur. İstedadlı qələm dostum insanın öz hədəflərinə çatması üçün yeganə bir yol göstərir: Mübarizə. Mübarizə isə həyat eşqi deməkdir. Azərbaycan xalqının daha mütəşəkkil mübarizəyə böyük ehtiyacı vardır. Azərbaycanın inkişafı və qüdrətlənməsi, Qarabağın düşmən tapdağından azad edilməsi istiqamətində bütün həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə düzgün çatdırılmasında daha mübariz olmaq arzusu ilə Əzimə xanım Ağalarovaya böyük yaradıcılıq uğurları diləyirəm.
Sabir Şahtaxtı, yazıçı-publisist

Abşeron rayonun ərazi inzibati vahidi olan Hökməli Bakının tarixi qədim olan kəndlərindəndir. Kəndin qədim tarixə malik olması kənd əhlinin həyat tərzində və özünəməxsus adət-ənənələrində büruzə verir. Xalqımızın qədim adət-ənənələrinə, milli-mənəvi dəyərlərinə qarşı mühafizəkarlığı ilə seçilən Hökməli sakinləri tərəfindən xalqımızın bir çox unudulmaqda olan adət-ənənələri, milli oyunları və mərasimləri keçmişdən bu günə, nəsildən-nəsilə ötürülməklə davam etməkdədir. Hökməli kəndində qədimdən bəri qorunaraq gəlmiş mərasimlər sırasında  Novruzdan əvvəl dörd deyil yeddi çərşənbənin keçirilməsini xüsusi qeyd etmək lazımdır.  Ölkəmizdə Novruzdan əvvəl həyatın var oluşunu ifadə edən dörd ünsürün əsasında su, od, torpaq və külək çərşənbələrinin keçirilməsi məlumdur.

Hökməli kəndində Novruzdan əvvəl yeddi çərşənbənin tarixi və səbəbləri haqqında dəqiq məlumat olmasa da kənd əhalisi arasında qədim tarixə malik olması hər kəs tərəfindən birmənalı olaraq qəbul edilir. Yeddi çərşənbənin nəyi ifadə etməsini anlamaq və dərin mifoloji qatlarını açmaq üçün nəsildən-nəsilə ötürülərək gəlmiş rəvayətlərə, xalqımızın dini-mifik dünyagörüşünə və yeddi rəqəminin mistik mənalarına müraciət etmək lazımdır. Təbii ki, yeddi çərşənbə təkcə Hökməli kəndinə aid mərasim deyil. Hələ qədimdən ölkəmizin bir çox yerində Növruzdan öncə yeddi çərşənbənin keçirilməsi haqqında məlumatlar var. Bu fakt yeddi çərşənbənin qədim tarixə malik mərasim olmasının nümunəsidir.

Xalq arasında yeddi çərşənbə haqqında müxtəlif deyimlər var. Məsələn deyilənə görə yeddi  çərşənbənin  3-ü oğru, 3-ü doğru, 1-i yalançı çərşənbədir.Yenə bir başqa deyimə görə yeddi çərşənbənin 3-ü oğru, 3-ü doğru, sonuncu ilaxır çərşənbədir. Bir başqa el deyimində yeddi çərşənbədən 3-ü oğru, 4-ü doğru çərşənbədir. Xalq inancına əsasən oğru çərşənbələrdə yazın nəfəsi oğru kimi gizlincə yer üzünə get-gəl etsə də təbiəti oyatmağa gücü yetməz. Doğru çərşənbələrdə isə yazın nəfəsi birbaşa hərəkətə keçər və hər çərşənbədə dörd ünsürdən birinə toxunmaqla ana təbiəti oyadar.

Novruz bayaramı haqqında tədqiqatlar aparmış Elçin Muxtar Elxan “Yeddi çərşənbə, yeddi bayram” kitabında yazır: Ulu babalarımızın əqidəsincə qış fəslinin sərt çovğunlu günlərindən biri, müasir yanvarın 30–da Böyük Çillənin Kiçik Çillə ilə əvəzləndiyi xariqüladə axşamdan başlayaraq Novruza qədərki 50 gün  yəni həftə  ərzində hər çərşənbə axşamı asiman açılır və onun ən uca qatından ayrılan ilıq bir nəfəs yer üzünə süzülməyə başlayır [2].

Novruz bayramının mərasimləri və adətləri söyləməyə əsas verir ki, Novruzun tarixi kökləri islamdan çox-çox əvvələ, hətta Zərdüştlikdən daha uzaq tarixə qədər uzanır. Novruz bayramı hər nə qədər milli xarakterli və təbiətin oyanmasıyla əlaqədar olsa da zaman-zaman hakim dinlərin təsirlərinə və əlavələrinə məruz qalmışdır. Bu səbəbdən yeddi çərşənbə haqqında aydın təsəvvürün yaranması üçün milli motivərlə yanaşı dini motivlərlərə də müraciət etməyə ehtiyac vardır.

Zərdüştlükdə hesab edilir ki, səmadakı yeddi ölməz xeyirxah ruh Novruzdan əvvəl yer üzünə enərək şər ilə mübarizə aparır və qalib gəlir. Bəzi müəlliflərin fikrincə Novruzdan əvvəl keçirilən yeddi çərşənbə məhz Zərdüştlükdəki yeddi xeyirxah ruhun şərlə mübarizəsinə işarədir. Yenə Zərdüştlikdə Ameşa-Spenta, yəni 6 bələdçi ruh anlayışı vardı. Zərdüşt kahinlərinin inancına görə ədalət və yaxşılıq tanrısı Ahura Məzdanın 6 bələdçi ruhla bütünləşməsilə 7 rəqəminin müqəddəsliyi meydana gəlmişdir. Həmçinin Zərdüştlüyə görə, dünya dağının təpəsindən axan çayın ayırdığı yeddi ərazi, atəşin yeddi növü və yeddi ilahi nur vardır. [5].

Əgər dörd çərşənbənin mahiyyəti həyatın dörd ünsür əsasında yaradılışını təmsil edirsə demək ki, yeddi çərşənbənin sirrini 4+3=7 formulu ilə izah etmək olar. İslam dinənə əsasən insanın varlığı can, bədən və ruh olaraq üç ilahi sirdən  ibarətdir.

Köhnə ilin bitib yeni ilin gəldiyi, ama təbiətin oyanmasının və yenidən yaradılışın rəmzi kimi Novruz bayramından öncəsi yeddi çərşənbə kainatın yaradılışının əsası olan dörd ünsürün su, torpaq, hava, od və insanın yaradılışınıını simvolizə edən üç ilahi sirr can, bədən və ruhun cəm şəklində simvolu olaraq izah edilə bilər. Yəni yeddi çərşənbənin mənasını dünyanın yaradılışını təmsil edən dörd ünsürü və insanın varlığını təşkil edən üç sirri ümumiləşdirərək aça bilərik.

Yeddi çərşənbənin yaradılışı təmsil etdiyinin digər nümunəsi xalqımızın başqa bir mərasimi olan vəfat etmiş şəxsin yeddisi mərasimində gizlidir. Vəfat etmiş şəxsin yeddi mərasimidəki yeddi rəqəminin sirri yaradılışın təməli olan dörd ünsür (hava, torpaq, od və su) və insan kimi  var oluşunun əsası olan üç xüsusiyyətin (can, bədən, ruh) cəmidir. Yenə ölmüş şəxsin üç mərasimi insan varlığını təşkil edən can, bədən və ruh üçlüyünün rəmzidir. Üç həm də təsəvvüf aləmində ruhsal və ya ilahi enerji anlamına gəlir.

Nəticə olaraq söyləmək olar ki, Novruz öncəsi yeddi çərşənbə həyatın və insan yaradılışının bir bütün olaraq təmsilidir. Yeddi rəqəminin Novruzla əlaqəsi təkcə yeddi çərşənbə ilə bitmir. Adətə görə Novruz süfrəsinə “S” hərfi ilə başlayan yeddi növ təam qoyulmalıdır. Bütün bunlar həm də 7 rəqəminin əhəmiyyətinin və mistik gücünün göstəricisidir. Bəlkə də həyatın və insanın yaradılışındakı yeddi ünsürün rolu yeddi rəqəminə bir sıra gizli və mistik mənalar yükləmişdir və yaxud əksinə yeddi rəqəminin mistik gücü həyatın yaradılışına təsir göstərmişdir.

Quranda kainatın yaradılması haqqında buyurulur həqiqətən, Rəbbiniz göyləri və yeri altı gündə xəlq edən, sonra yəni yeddinci gün ərşə istiva edən Allah`dır…» (Əraf surəsi, 54) [3].  Bildiyimiz kimi, Qurani-Kərimin ilk surəsi olan və “ümmül-kitab” – “kitabın anası” adı verilmiş “Fatihə” surəsi 7 ayədən ibarətdir. Məsələn, hürufiliyə görə, bu 7 ayə təzə anadan olmuş uşağın üzündə “hütutu-ümumiyyə” adı verilən 7 ana xəttə işarə edir ki, “Fatihə” söyləyərək salavat çəkən şəxs bu 7 xətlə təmasda olur [4].

Yeddi rəqəminə və yeddi rəqəminin gizli mənalarına insan həyatını əhatə edən varlıq aləmindən kainata qədər istənilən sferada rast gəlmək mümkündür.

Məsələn yerin yeddi qatı və yaxud göyün yeddi qatı, həftənin yeddi günü, yeddi rəng, ayın öz oxu üzərində dönməsini yeddi gün ərzində tamamlaması, cənnətin yeddi qatının olması, Quranın yeddi hərf üzərinə enməsi, hürufilərə görə insanın üzündə yeddi ana xətt ilə İlahi təcəlli, Quranın ilk surəsinin yeddi ayədən ibarət olması, Quranda yeddi göy ifadəsinin yeddi ayrı surədə yeddi dəfə təkarlanması, müsəlmanların həcc ziyarəti zamanı kəbənin ətrafını yeddi dəfə təvaf etməsi, namaz qılarkən səcdə edən insanın yeddi əzasının torpaqla təması, insan bədənində dəyişikliklərin və inkişafın hər yeddi ildən bir baş verməsi və insan bədənində ilahi rabitə və ruhsal enerji mərkəzi olan yeddi lətaifin mövcudluğu yeddi rəqəminin sirli rəqəm və Tanrıya açılan qapı olması kimi deyimlərin yaranmasına səbəb olmuşdur.

Tarixən Türk boyları üçün də yeddi rəqəmi müqəddəs rəqəm hesab edilmişdir. Altay Türkləri ayın tutulmasını yeddibaşlı əjdaha üzündən baş verdiyini düşünürdülər. Qırğızlarda isə qütb ulduzunda olan böyük ayı bürcünə yeddi nəzarətçi adı verilmişdir [6].Mənbələrə görə Oğuzlar kafir əlinə keçmiş Uruzu xilas etdikdən sonra 7 gün, 7 gecə şadlıq edirlər [3].

Hökməlidə yeddi rəqəmi təkcə çərşənbələrlə məhdudlaşmır, kənddə yeddi məhəllə, yaxın keçmişdə irili xırdalı yeddi su ovdanının olması, bayramlarda və ehsanlarda yeddi evə yemek göndərilməsi, kəndə daxil olmaq üçün yeddi girişin olması, hər kəsin öz əcdadlarının yeddi arxa dönənəni tanıması və hətta Hökməli sözünün yeddi hərfdən ibarət olması təsadüfi sayıla bilməz.

  1. Qurani-Kərim (Ərəb dilindən tərcümə edənlər: Z.M.Bünyadov və V.M.Məmmədəliyev). Bakı: Qismət, 2006, 478 s.
  2. Elçin Muxtar Elxan (Aslanov). Yeddi çərşənbə; Yeddi bayram  [Mətn] / E. Aslanov. – Bakı, 2009. – 138 s.
  3. Bəhlul Abdulla. Saylar.

http://dede.musigi-dunya.az/s/saylar.html

  1. Cemal Muhtar. Hurufi Türk Şairleri. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1986, sayı 4, s. 219-226.
  2. Fərman Salmanlı. Azərbaycanda dini düşüncənin formalaşmasında hürufiliyin rolu. http:

//karabakhmedia.az/main/5088-azerbaycanda-dn-dushuncenn-formalashmasnda-huruflyn-rolu.html

  1. Süheyla Sarıtaş. TürkMitolojisinde Önemli Sayılar

http://www.acikders.org.tr/pluginfile.php/2501/mod_resource/content/2/14.%20HAFTA.pdf.

Hökməli bələdiyyəsinin sədr müavini

Hüquqşunas, Fərman Salmanlı

Bugün dünyada, o cümlədən Azərbaycanda xroniki xəstəliklərin sayı getdikcə artmaqdadır. Bəzi xəstəliklərin gizli gedişi, həkimə gec müraciət olunması və özünümüalicə halları nəticədə xəstəliyin ağırlaşmasına və xronikləşməsinə gətirib çıxarır. Bu cür xəstələrə həkimlər tərəfindən “çarəsiz”, “sağalmaz”,  “xroniki” damğasının vurulması və onların ömürlərinin sonuna qədər dərmandan asılı vəziyyətə düşməsi artıq bütün dünyada adi hal almışdır.

Şəkərli diabet, piylənmə, allergik xəstəliklər, astma, yüksək qan təzyiqi və digər ürək-damar xəstəlikləri ən geniş yayılmış xroniki xəstəliklər qrupuna aiddirlər. Milyonlarla insanın əziyyət çəkdiyi bu xəstəliklərin müalicəsinə hər il külli miqdarda dövlət vəsaiti xərclənməsinə baxmayaraq, bu xəstələrin sağalması hələ də müasir tibbin qarşısında duran problemlərdəndir.

Bəs görəsən yuxarıda adlarını sadaladığımız problemlərin qarşısında müasir tibb həqiqətən də acizdirmi? Milyonlarla insanın normal həyatını pozan, onları ümidsizliyə vadar edən və ömrünün qalan hissəsini də yalnız ölümü gözləməklə keçirən bu xəstələrə yardım etməkdən aciz qalan dünyanın böyük  tibbi mərkəzləri ilə öyünməyə dəyərmi? Əgər dərman vasitələrinin çatışmazlığından gileylənsək, təbii ki, bu da doğru olmaz. Hamıya məlumdur ki, bugün dünyada dərman istehsal edən şirkətlərin sayı-hesabı yoxdur və bu şirkətlərin müxtəlif adda istehsal etdiyi dərmanların sayı ildən-ilə artmaqdadır. Deməli, məsələ dərmanların sayında deyil, onların xəstəliklərin səbəbini aradan qaldıra bilməməsindədir. Bəs çıxış yolu varmı? Əlbəttə ki, var.

Peyğəmbərimiz (əleyhissəlam) buyurmuşdur: “Ey insanlar, müalicə olunun. Çünki yer üzündə elə bir xəstəlik yoxdur ki, Allah onun əlacını göndərməsin”.

Hələ X-XI əsrlərdə yaşamış orta əsrlərin ən böyük təbiblərindən sayılan Əbu Əli ibn Sinanın (Avisenna) “Tibbin Qanunu” əsəri 600 ilə qədər Avropa tibb məktəblərinin stolüstü dərsliyi olmuşdur. Bu əsərində İbn Sina sağlam yaşamağın əsas formullarını göstərmiş, həm nəzəri, həm də praktiki fəaliyyətdə xəstəliklərin şəfalı bitkilərlə müalicəsini göstərmişdir. Onun bu dəyərli əsərindən faydalanaraq sonralar da aparıcı klinika və əczaxanalarda dərman preparatlarının hazırlanmasında bu bitkilərdən geniş istifadə edilmişdir. Heç təsadüfi deyildir ki, bugün bir çox dərman vasitələrinin tərkibində müxtəlif bitki komponentləri vardır.

Bir faktı da qeyd edək ki, bir çox xroniki xəstəliklərin – ürək-damar, sinir sistemi patologiyalarının əsas səbəbi damar sərtliyi və damar divarının kirəcləşməsidir ki, müasir dövrümüzdə həkimlər bundan çıxış yolunu yalnız cərrahi əməliyyatlarda görürlər. Lakin heyvanlar və insanlar üzərində aparılan tədqiqatlar bəzi bitkilərin artıq kirəcləşmiş damarları açaraq qan dövranını tam bərpa etmək xüsisiyyətinə malik olduqlarını elmi dəlillərlə sübut etmişdir. Bu yolla yüksək qan təzyiqi, beynə qansızma və bunların ağır fəsadı kimi meydana çıxan iflic xəstəliyini tam müalicə edərək xəstələri yenidən həyata qaytarmaq mümkündür.

Deməli, formalaşmış ənənəvi fikirlərin əksinə olaraq sağalmaz sayılan xroniki xəstəliklərin əslində tam müalicəsi vardır və çıxış yolunu təbiətdə axtarmaq lazımdır. Avropada, Türkiyədə, Çində və Rusiyada son illərdə bitkilər üzərində aparılan elmi təcrübələr də bunu bir daha sübut etmişdir. Təbii ki, müasir tibbin əldə etdiyi nailiyyətləri də burada unutmaq olmaz.

Buradan belə nəticəyə gəlmək olar ki, əslində qeyri-ənənəvi və ya alternativ təbabət kimi adlandırılan dərman bitkilərilə müalicə (fitoterapiya) əslində müasir təbabətin bünövrəsini təşkil edir və ondan geniş istifadə olunsa milyonlarla insanın dərdinə əlac tapmaq olar.

Anar Salayev

həkim

Gün boyu qılıram beş kərə namaz,

Qəlbimi ovudur türkü , şirin saz.

Basılmaq , əyilmək türkə yaraşmaz ,

Bu sözü gətirməz dilə Xocalı !

Könlümüz yanaraq , dönür tüstünə ,

Döyüş Atilla tək , hələ bəs demə.

Gözümdən jalələr qonur üstünə,

Bənzəyir ağlayan gülə Xocalı !

Bu dərdə a dünya mən dözüm necə ?

Haqqını görmürəm sənin sadəcə.

Sinəsin xəncərlə yarıb o gecə,

Çevrildi qan dolu , gölə Xocalı !

Qoymaram əskilə bir yaş gözündən ,

Ağlaram əvəznə ürəyimdə mən .

Dayanıb arxanda Türkiyə ,

Vətən , İnanır obaya , elə Xocalı!

Sənin həqiqətin arı bir sudu,

Haqqına göz yuman gözləri yudu.

Eşqinin Tanrıdan arzusu budu,

Əbədi bizimlə gülə Xocalı !!!

Məkkə və Mədinə şəhərləri İslam tarixinin, mədəniyyətinin və mənəviyyatının beşiyidir
Səudiyyə Ərəbistanına səfərimiz çərçivəsində yeddi günlük zəngin proqram və çoxsaylı görüşlərdən sonra, nəhayət, Ciddə şəhərinə və oradan müqəddəs Məkkə və Mədinə şəhərlərinə yola düşməli olduq. Əslində bu yerlərə getmək vaxtı yaxınlaşdıqda insanda qəribə bir həyəcan başlayır. Sanki çoxdandır görmədiyin sevdiyin biri ilə görüşə gedəcəksən, sanki illərdir görmədiyin, ruhunun dünyaya göz açdığı doğma kəndinə gedəcəksən. Belə səmimi hiss və həyəcanla da Ciddə şəhərinə yola düşdük. Sosialogiya insanın sosial münasibətlər prosesində əldə etdiyi keyfiyyətləri onun şəxsiyyəti kimi xarakterizə edir. Başqa sözlə, şəxsiyyət fərdin sosial münasibətlər nəticəsində əldə etdiyi davranışların, vərdişlərin, dərketmə və izahetmə keyfiyyətlərinin məcmusudur. Bu mühüm prosesdə əsaslı keyfiyyət fərqi yarada biləcək faktorlardan biri də din faktorudur. Din bizim düşüncələrimizə, dünyagörüşümüzə, alacağımız bu və ya digər qərarlarımıza, ictimai mühitdə davranışlarımıza, əxlaqi keyfiyyətlərimizə, bir sözlə, həyatımızın bütün sahələrinə təsir edən mühüm mənəvi vasitədir.
Dini kimliyimiz sosial kimliyimizdə əsaslı keyfiyyət dəyişikliyi yaradır
Məsələ ondadır ki, biz hələ erkən yaşlarımızdan dini kimliyimizi dərk etməyə başlayırıq. Bu ənənə bizə ailə böyüklərimiz vasitəsilə ötürülür. Azərbaycan ailə modelinin ən əsas səciyyəvi xüsusiyyətlərindən bir də odur ki, bu modeldə üç nəsil, baba-nənə, ata-ana və yeni nəsil, yəni uşaqlar bir yerdə yaşayır. Dinlə erkən tanışolma səbəbimiz də elə bununla bağlıdır. Çünki ətraf mühiti dərk etməyə başlayarkən ilk diqqətimizi çəkən, yaxud ilk müşahidə etdiyimiz məsələlərdən bir də nənələrimizin pıçıltı ilə söylədikləri dualardır. Bu maraqlı hadisə əvvəlcə bizi ovsunlayır, sonra qəribə bir maraq yaradır, daha sonra onu təqlid etməyə, ən sonda isə onu dərk etməyə çalışırıq. Bax dinlə aramızdakı gerçək ünsiyyət də elə buradan başlayır və ömrü boyu davam edir. Biz böyüdükcə bu ünsiyyət də böyüyür. Beləliklə dünyanı və özümüzü dərketmə prosesində din mühüm bir vasitəyə çevrilir. Obyektiv gerçəkliyi hər nə qədər idraki əsaslarda dərk etdiyimizi düşünsək də, amma burada mütləq dinin də rolu olur. Əgər bir qədər daha cəsarətlə ifadə etmək istəsək, obyektiv gerçəkliyi dinin eynəyi vasitəsilə gördüyümüz həqiqətini ifadə etməyimiz lazım gəlir, amma biz bunu etiraf etmirik. Çünki bunu özümüzə isbat etməkdə çətinlik çəkirik. Bu fəlsəfi analizi daha da dərinləşdirmədən ümumiləşdirmə aparsaq, söyləməliyik ki, hər bir müsəlmanın dünyagörüşünün formalaşmasında biz istəsək də, istəməsək də, mütləq dini mənsubiyyətimiz müəyyən qədər rol oynayır. Əlbəttə, başqa dinlərin daşıyıcıları üçün də mütləq mənsub olduqları din bu rolu oynayır. Dini mərkəzlərimizi, xüsusilə müqəddəs məkanlarımız olan Məkkə və Mədinəni ziyarət etmək arzumuzun əsasında da elə bu məsələlər dayanır. Məkkəyə getmək üçün ilk öncə Ər-Riyaddan cənuba doğru təyyarə ilə iki saatlıq məsafəni qət etmək lazımdır. Bundan sonra isə Məkkə yolçuluğuna təqribən bir saat avtobusla davam etmək lazım gəlir. Amma əgər Ümrə ziyarəti niyyətinizi Ciddədə etmisinizsə, bu, keçərlidir. Yox əgər Riyadda niyyət edib Ciddəyə gəlmisinizsə, bu zaman başqa məsələlər ortaya çıxır. Bu barədə bir az sonra…
Adəmlə Həvvanın qovuşduğu şəhər, yaxud mühüm mədəniyyət və tranzit mərkəzi
Ciddə şəhəri Səudiyyə Ərəbistanının ikinci ən böyük şəhəridir. Bu şəhər özünün müasir infrastrukturu, Qırmızı dənizə açılan limanları, Məkkə və Mədinəyə gələn çoxsaylı zəvvarların mühüm tranzit məntəqəsi olmaqla bərabər, həm də böyük ticarət mərkəzidir. Ər-Riyaddan havalanan təyyarəmiz təqribən iki saatdan sonra Ciddə hava limanına eniş etdi. Bu tarixi şəhərdə yüksək qonaqpərvərliklə qarşılandıq və ən müasir tipdə inşa edilmiş hotelə yerləşdirildik. Səhər erkən Mədəniyyət və İnformasiya Nazirliyinin təmin etdiyi ehram adlandırılan xüsusi geyimimizi qurşanıb Məkkəyə yola düşəcəkdik. Bu zaman nazirliyin bizi müşahidə edəcək iki əməkdaşı arasında bir anlaşılmazlığın olduğu ortaya çıxdı. Sən demə, məsələ belə imiş. Riyaddan Ümrə ziyarəti üçün niyyət edib gələn zəvvarlar təqribən 150 km əks istiqamətdə olan bir məsciddə namaz qılıb sonra Məkkəyə getməli imiş ki, bu, doğrusu imiş. Ancaq bəzi zəvvarlar yol qısa olsun deyə elə Ciddədən birbaşa Məkkəyə yola düşürlərmiş. Əməkdaşlar da bunu bizə deyib deməməklə bağlı tərəddüd içində imişlər. Nəhayət, belə qərara gəlirlər ki, bu vacib şərti bizə bildirsinlər və qərarı biz verək. Əks təqdirdə bu işin babalı onlara aid olacaqmış. Doğrusu, müsəlman qardaşlarımızın bu dürüstlüyü bizi ürəkdən sevindirdi və biz heç düşünmədən əvvəlcə həmin məscidə gedib namaz qılmağa, yalnız bundan sonra Məkkəyə getməyə qərar verdik. Beləliklə Ümrə ziyarətimiz başlamış oldu. Bütün zəvvarlar kimi Məkkədə olmaq, Məscudil-haramda namaz qılmaq, müqəddəs Kəbəni tavab etmək, Səfa və Mərvə dağları arasında yeddi dəfə yürüş etmək xoşbəxtliyi bizə də nəsib oldu. Dövlətimizin, millətimizin rifahı, əminamanlığı, Qarabağımızın azad olunması üçün dualar etdik. Bütün müsəlman dünyasına sabitliyin və sülhün gəlməsini dilədik.
Məkkə şəhəri olduqca mürəkkəb relyefə malik dağlıq ərazidə yerləşir. Bu şəhərin cəmisi üç yüz min əhalisi var. Şəhərin genişlənmə perspektivi, demək olar ki, yoxdur. Həcc ziyarəti zamanı bəzən sıxıntıların da yaşanması, görünür, bununla əlaqədardır. Ancaq buna baxmayaraq, çoxsaylı zəvvarları qarşılamaq üçün bu dar ərazidə hər cür şərait yaradılıb. Ziyarətin rahat keçməsi üçün mükəmməl infrastruktur formalaşdırılıb, yüksək səviyyəli hotellər inşa edilib. Səliqə-sahmana, nizam-intizama söz ola bilməz. Təmizliyə və gigiyenik məsələlərə xüsusi diqqət yetirilir. Bir sözlə, ibadət etmək, Həcc ziyarətini layiqincə yerinə yetirmək üçün bütün məsələlər nəzərə alınıb.
Yolumuz Mədinəyədir
Doğrusu, doqquz günlük səfərdən sonra Mədinəyə gedib-getməmək məsələsində bəzi tərəddüdlərimiz yaranmışdı. Çünki bir gün ərzində təqribən 450 km yol qət edərək Mədinəyə getməli, cəmisi bir neçə saatdan sonra da eyni məsafəni geri qayıtmalı idik ki, Ciddə-İstanbul təyyarəsinə geçikməyək. Ancaq bir də belə fürsətin ələ düşməyə biləcəyi həqiqətini bir daha bir-birimizə izah etdikdən sonra bütün qrup qəti qərarla Mədinəyə doğru yola düşdü.
Nazirlik çox rahat nəqliyyatla bizi təmin etmişdi. Mədinə şəhəri nisbətən düzənlik ərazidə yerləşir deyə bilərik, amma bu da tam olaraq belə deyil. Mədinənin ətrafını da dağlar sarıb, ancaq dağ deyəndə, bizim təsəvvürümüzdə olan dağları düşünmək lazım deyil. Bu dağlar, əslində çılpaq qayalıqlardan ibarət təpəciklərdir. Heç bir yaşıllıq olmadığına görə olduqca cansıxıcı görünürlər. Ancaq, əlbəttə, bütün bunlar Mədinəni görmək, Peyğəmbərimizin məzarını ziyarət etmək həyəcanını heç bir zərrə qədər də azaltmır. Ancaq, sadəcə, Peyğəmbərimizin məzarını ziyarət etmək niyyətilə Mədinəyə getmək dinə caiz deyildir. Çünki İslam Peyğəmbəri gələcəkdə bütpərəstliyə çevrilməsin deyə məzarının ziyarət edilməsini əsla istəməyib. Ona görə də Mədinəni ilkin İslamın yayıldığı, Peyğəmbərimizin hicrət etdiyi şəhər kimi ziyarət edirlər. Bizim də niyyətimiz elə bu idi.
İldə on iki milyon nüsxə Qurani-Kərim nəşr edərək onu müsəlman ölkələrinə pulsuz çatdıran nəhəng mətbəə
Mədinə şəhərində bizi ilk olaraq bu müəssisəyə apardılar. Nəşriyyatın direktoru bizi olduqca səmimi qarşıladı və bu nəhəng istehsal müəssisəsinin işi ilə həvəslə tanış etdi. Bəlli oldu ki, burada Qurani-Kərim 63 dildə nəşr edilir. Onların içərisində Azərbaycan dili də var. Nəşriyyatın bütün xərcləri Kral tərəfindən ödənilir. Müqəddəs kitaba hörmət əlaməti olaraq səhifələr xəttatlar tərəfindən əlyazması ilə yazılır və daha sonra plyonkaya köçürülür. Bundan sonra heç bir səhvə yol verilməsin deyə bir çox ölkədə olan hafizlərə rəy üçün göndərilir. Yalnız müsbət rəy gəldikdən sonra kütləvi nəşrə icazə verilir.
Oxucularımız üçün maraqlı ola biləcəyini nəzərə alaraq bu müəssisənin rəhbəri ilə aramızda olan iki söhbəti də yazıma əlavə etmək istəyirəm. Dostlarımızın birinin əlində təsbeh görən bu müdrik adam bizə bildirdi ki, bir zaman Londonda təhsil alarkən onun da əlində bir təsbeh olub. Bir ingilisin müsəlmanlar üçün təsbehin nəyi ifadə etdiyi sualına cavab axtararkən məlum olub ki, sən demə təsbeh çəkmək müsəlmanlar üçün əsla caiz deyilmiş. Çünki İslam Peyğəmbəri təsbeh çəkməyib. Tam əksinə, o dövrdə təsbehi xristiyanlar və yəhudilər çəkərlərmiş. Peyğəmbərimiz də deyibmiş ki, bir gün gələcək mənim ümmətim də təsbeh çəkəcək, xristiyanların bütün etdiklərini təkrar etməyə çalışacaqlar. Doğrusu, bu, mənim çox xoşuma gəldi və dərhal soruşdum ki, madam ki belədir, bəs nəyə görə müqəddəs Məkkənin hər yerində, lap elə Məscidil-haramın yanı-başında hamı təsbeh satır?.. Adam müdrikcəsinə gülümsəyib, bu xətadır deməklə kifayətləndi. Əlbəttə, uzaqdan gələn qonaqlarına bunun bir biznes olduğunu söyləyə bilməzdi. Bu müdrik adamın ikinci maraqlı söhbəti isə daha fəlsəfi idi. O dedi ki, mən ərəb olmayıb müsəlman olanlara, İslamı könüllü qəbul edən qeyri-ərəblərə həsəd aparıram və onların Cənnətə gedəcəyinə inanıram. Səbəbini soruşanda isə izah etdi ki, ərəb olub İslamı qəbul etmək o dövrün bir zərurəti idi. Çünki din bu coğrafiyada yaranmışdı və burada baş verən tarixi hadisələrin fonunda İslamı qəbul etmək bir növ məcburiyyətə çevrilmişdi. Ancaq sizlər isə bunu etməyə də bilərdiniz, lakin etmisiniz. Ona görə də bu, sizin üçün Allahın daha böyük bir lütfüdür. Əlbəttə, bu fikirləri qəbul etmək də olar, onunla mübahisə də etmək olar. Amma hər halda bu fikrin içərisində bir həqiqət payının olduğunu da inkar etmək olmaz. Elə bu söhbətin və bizə hədiyyə edilən müqəddəs kitabın yaratdığı xoş təəssüratla da bu gözəl nəşriyyat evindən ayrıldıq.
Uhud dağı və Uhud döyüşünün qəhrəmanları
Uhud döyüşü İslam tarixinin ən maraqlı səhifələrindən biridir. Bu döyüşdə İslam Peyğəmbəri şəxsən iştirak edib. Burada İslam mücahidləri məğlub olub, İslam Peyğəmbərinin əmisi Həmzə şəhid düşüb. Elə ziyarət etdiyimiz məkanlardan biri də başda həzrəti Həmzə olmaqla onun şəhid düşmüş silahdaşlarının dəfn edildiyi yerlər idi. Bu tarixi hadisənin baş verdiyi ərazinin yanında ziyarətçilərin ticarət etməsi üçün xüsusi bazar qurulub. Məşhur Mədinə xurmasının istənilən növünü burada tapmaq mümkündür. Amma məsələ ondadır ki, bu ölkədə xurmanın bir ümumi adı yoxdur. Çünki bu dadlı və doyumlu meyvə yeni yetişəndə bir adla, bir az dəyəndə başqa bir adla, tam yetişəndə yenə fərqli adla, qurudulanda tamamilə ayrı adla, hər növü fərqli bir adla adlandırıldığı üçün ümumiləşdirici bir ad yoxdur. Görünür, bu ölkədə alma, armud, nar, gilas, üzüm və s. meyvələr olmadığı üçün ad yaradıcılığı məharətlərini elə xurmanın üstündə sınayıblar. Amma ədalət naminə deyək ki, hər halda bu gözəl meyvəyə nə qədər ad qoysanız, buna dəyər. Ümumiyyətlə, baxmayaraq ki, ərəb dili samitlər dilidir, ancaq bu dilin sözyaratma qabiliyyəti həddindən artıq yüksəkdir. Bu dili çox yaxşı bilən səfirliyimizin əməkdaşlarından biri dedi ki, ərəb dili iki milyon söz yaratmaq potensialına malik dildir. Doğrusu, buna heyrətlənməmək mümkün deyil.
Məscidi-əl-Nəbi dünyanın ən böyük və ən gözəl məscididir
Başqa bir adı ilə Peyğəmbər Məscidi kimi tanıdığımız bu məscid sözün həqiqi mənasında heyrətedici dərəcədə böyükdür. Məscid Hicrətdən sonra Peyğəmbərimizin inşa etdiyi məsciddir. Elə İslam Peyğəmbərinin və onun çox yaxın silahdaşları həzrəti Əbubəkr və həzrəti Ömərin də məzarları bu məscidin içərisində yerləşir. Bu müqəddəs məkan böyük havalandırıcı qurğular və nəhəng çətirlərlə təchiz edilib. Gigiyena və təmizlik üçün hər cür şərait yaradılıb. Burada ibadət etmək bir ayrı məmnuniyyətdir. Ətrafda ən müasir hotellər mövcuddur. Mədinə əhli olduqca qonaqpərvərdir. Sizi əliaçıqlıqla və həvəslə xurma ilə ərəb qəhvəsinə qonaq edirlər. Amma dərhal da Mədinə qəhvəsinin daha yaxşı olduğunu söyləyirlər. Biz də bildirdik ki, doğrudan da ərəb qəhvəsi çox yaxşıdır, amma Mədinə qəhvəsi bir ayrı qəhvədir.
Diplomatlarımız əsl peşəkarlardır
Səudiyyə Ərəbistanında Azərbaycanın çox da böyük olmayan səfirliyi fəaliyyət göstərir. Amma buna baxmayaraq, hamısı əsl peşəkarlardır. Diplomat olmaq olduqca çətin və şərəfli bir işdir. Bu məsləkdə sizin səhv etmək haqqınız yoxdur. Çünki bir tək səhv dövlətlərarası münasibətlərə ciddi ziyan vura bilər. Başda hörmətli cənab səfirimiz Rasim Rzayev olmaqla elə bil ki, bu səfirliyin əməkdaşları xüsusi istedadlı səxslərdən ibarətdir. Rasim müəllim uzun illərdir diplomatik fəaliyyətlə məşğuldur və ərəb ölkələrində xüsusi iş təcrübəsi var. Ona görə də səfirliyimizin bu ölkədəki işi çox yüksək səviyyədə təşkil olunub. Müasir İnformasiya texnologiyalarının imkanlarından olduqca səmərəli istifadə edilir. Səudiyyə Ərəbistanında yaşayan azsaylı Azərbaycan diasporu ilə də iş çox diqqətlə koordinasiya edilir. Oradakı bütün azərbaycanlılar səfirliyimizin əməkdaşları ilə internet resurslarında yaradılmış ortaq dostluq qrupu üzərindən əlaqə saxlayırlar. Əgər xoşagəlməz bir hadisə baş verərsə, dərhal xəbərləşmə imkanına sahibdirlər. Elə Livan mənşəli bir erməninin Riyadda Ermənistanı təbliğ etmək cəhdinin qarşısı da həmyerlilərimizin və səfirliyimizin birgə səyi nəticəsində bərtərəf edilib. Doğrusu, diplomatlarımızdan bu qədər istiqanlılıq, bu qədər diqqət və qayğı, bu qədər səmimiyyət gözləmirdik. Onların peşəkarlıqları, dövlətimizi təmsil etmə səviyyələri, vətənpərvərlik və intellektual keyfiyyətləri hər birimizdə qürur hissi yaratdı. Səfərimizin bu qədər maraqlı, bu qədər dolğun və bu qədər səmərəli təşkil olunmasında səfirliyimizin çox böyük rolu oldu. Yazımın sonunda səfirliyimizin bütün əməkdaşlarına qrupumuz adından öz səmimi minnətdarlığımı çatdırıram. Sizləri tanımaq, Azərbaycan diplomatları ilə bu qədər yaxından tanış olmaq, onların yüksək intellekt və zəhmət tələb edən fəaliyyətini izləmək maraqlı və qürurverici idi.
Yazıma burada nöqtə qoyur, bir daha bu gözəl səfəri təşkil edənlərə ürəkdən minnətdarlığımı ifadə edirəm.
 
Hikmət Babaoğlu
Bakı–Ər-Riyad–Ciddə–Bakı

Ölkəmizdə 2025-ci ilədək olan dövr üçün yoxsulluğun azaldılması və iqtisadi inkişafa dair milli iqtisadiyyatın demək olar ki, bütün sektorlarını əhatə edən strateji yol xəritələri hazılanmışvə hədəflər müəyyənləşdirilmişdir. Bəs bələdiyyələr ölkədə aparılacaq islahatlara necə qoşulmalı və rolu nədən ibarət olmalıdır? Qeyd etməliyəm ki, geniş resurs və imkanlara malik yerli özünüidaretmə orqanı olan bələdiyyələr iqtisadi inkişaf proqramlarının gerçəkləşməsinə bələdiyyə müəssisələrini və bizneslərini quraraq töhfələrini verə bilərlər. Eyni zamanda bələdiyyələrin inkişafı və əlavə maliyyə mənbələrinin əldə edilməsi baxımından gəlir gətirən bələdiyyə müəssisələrinin təsisinə ehtiyac vardır. Bələdiyyələrin iqtisadi fəaliyyəti kənd təsərrüfatı, istehsalat, xidmət və qanunla qadağan edilməyən bütün sahələri əhatə edir.

Azərbaycanda son rəsmi məlumata əsasən 1607 bələdiyyə var və kifayət qədər böyük rəqəmdir. Bələdiyyələr iri şəhərlərdən, qəsəbə və ucqar kəndlərə qədər ölkənin bütün ərazisini əhatə edirlər. Sənayeləşən şəhərlərdən, kənd təsərrüfatı, turizm və digər sahələr üzrə Azərbaycanın bütün coğrafiyasını əhatə edən 1607 təşkilatlanmış qurum və yaxud şirkət kimi təsəvvür edərsək bələdiyyələrin hansı dərəcədə əhəmiyyətə malik olmasının şahidi olarıq. Qısacası iqtisadiyyatın bütün sektorları üzrə bələdiyyə müəssisələrinin qurulması mümkündür. Bələdiyyə müəssisələrinin yaradılması yeni iş yerlərinin açılması, əhalinin sosial rifahının düzəlməsi, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, regionların dirçəlməsi, yoxsulluğun azadılması, idxalın azalması və ixracın artması deməkdir.

Bələdiyyələrin bu qədər geniş imkan və resurslara malik olmaqlarına baxmayaraq maliyyə imkanlarının zəif olması və biznes təcrübələrinin olmaması  bələdiyyə müəssisələrinin yaradılmasına və  iqtisadi fəaliyyətlə məşğul olmaqlarına imkan vermir. Bu səbəbdən bələdiyyələr iqtisadi fəaliyyətlə başlamazdan əvvəl üç əsas problem həll edilməlidir:

  1. Maliyyə qaynağının əldə edilməsi.
  2. Hansı sahələrə kapital qoyulması müəyyənləşdirilməli.
  3. Bələdiyyə nümayəndələrinə biznes təlimlərinin keçirilməsi.

Hazırki, maliyyə vəziyyətlərinə görə  bələdiyyələrin öz gücləri hesabına iqtisadi fəaliyyətlə məşğul olmaları mümkün olmadığından dövlət dəstəyinə ehtiyacları vardır və bu problem kredit və qrantlar yolu ilə həll edilə bilər.Kredit və qrantları aşağıdakı mənbələrdən əldə etmək olar:

  1. Bank kreditlərinin verilməsi:

Bələdiyyələrin malliyyə yetərsizliyi səbəbindən iqtisadi fəaliyyətlə məşğul olması mümkün olmadığından bələdiyyələrin biznes layihələrinə kreditlər ayırmaqla problemi həll etmək mümkündür.

Bələdiyyə kreditlərinin ayrılması aşağıdakı formalarda mümkündür:

  • Banklar tərəfindən bələdiyyələrə münasib şərtlərlə xüsusi kredit paketləri təklif olunsun.
  • Bələdiyyə kreditləri verən xüsusi bank yaradılsın.
  • Bankardan biri sırf bələdiyyə kreditləri üzrə ixtisaslaşsın.

Dövlət tərəfindən bələdiyyələrin götürdükləri kreditlər sığortalanaraq zəmanət verilməsi riskləri aradan qaldırmış olar.

  1. Bələdiyyə İnkişaf Fondunun yaradılması:

Bələdiyyə müəssisələrinin yaradılmasına və  iqtisadi fəaliyyətlərinə dəstək olmaq məqsədiylə dövlət tərəfindən “Bələdiyyə İnkişaf Fondu” adlı kredit fondu yaradıla bilər. Belə bir fondun yaranması bələdiyyələrin uğurlu layihələrinin kreditlər vasitəsiylə maliyyələşməsini təmin edər.Dövlət tərəfindən sırf  bələdiyyə biznesinə kreditlər verəcək fondunun yaradılması bələdiyyə sektorunda bir ilk olsada biznes sahəsində ilk deyil. Nümunə olaraq Sahibkarlığa kömək milli fondununu qeyd etmek olar. Yaradılcaq fond vasitəsiylə bələdiyyələrə aşağı faizlərlə uzun müddətli kreditlər ayrılması mümkündür.

  1. Bələdiyyə layihələrinə qrant verən fondun və ya şuranın təsis edilməsi:

Yaradılacaq fondvə yaxud şura bələdiyyələrin uğurlu biznes və sosial layhələrinə qrantlar ayıra bilər.Nümunə kimi Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Qeyri-Hökümət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurası, Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Gənclər fondu və Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin yanında Elmininkişafı fondunu göstərmək yerinə düşərdi.Düzdür dövlət tərəfindən hər il bələdiyyələr üçün dotasiya ayrılır.Sonuncu 2016-cı il bu məbləq beş milyon iki yüz min manat(5.200.000)təşkil etmışdir. Lakin bələdiyyələr tərəfindən bu  dotasiyalardan heçdə səmərəli istifadə edilməsini söyləmək olmaz. Bu problemi aradan qaldırmaq üçün ayırlan dotasiya bələdiyyələr arasında qrant şəklində  bölüşdürülə bilər. Yəni  bələdiyyələr yerli əhəmiyyətli məsələni layihələşdirib fonda  təqdim etməklə qrant ala və problemi həll edə bilərlər.Nəhayət şəffaflığın təmin edilməsi məqsədiylə layihə bitdikdən sonra layihənin hesabatını təqdim etməlidirlər.

  1. Bələdiyyə lizinq şirkətinin yaradılması:

Bu gün Azərbacanda iqtisadiyyata kapital qoyuluşunda və aqrar sahənin inkişfınada lizinq şirkətlər mühüm rol oyanyırlar. Fəaliyyət sahəsi sırf bələdiyyə orqanlarını əhatə edən ixtisaslaşmış bələdiyyə lizinq şirkətləri yaradıla bilər.İxtisaslaşmış bələdiyyə lizinq şirkənin yaradılması sənaye avadanlıqlarının, maşınların, yeni texnologiyaların,kənd təsərrüfatı işçilərinə kömək məqsədilə müxtəlif servis mərkəzlərinin, istehsal təyinatlı bina və tikililərin istifadəsinin lizinq yolu ilə maliyyələşməsi və digər zəruru tədbirlərin görülməsiylə aqrar sahənin inkişafı deməkdir. Burayakənd təsərrüfatı məhsullarının yetişdirilməsi, emal edilməsi, saxlanması və istehlakçıya çatdırılması aiddir.

Maliyyə məsələsi həllini tapdıqdan sonra ikinci məsələ kapital qoyulacaq sahələrin dəqiqləşməsidir. Bunun üçün ilk növbədə görüşəcək iş bələdiyyə ərazilərinin regionlar üzrə iqtisadi xəritəsinin yaradılmasıdır. İqtisadi xəritə bələdiyyələrin yerləşdiyi ərazinin coğrafi mövqeyi, qaynaqları və resurslarınəzərə alınmaqla, yerli bələdiyyələrin təklif və layihələri əsasında formalaşır.Bu xəritədə ərazinin təsnifatı ətraflı olaraq əksini tapmalı və hansı ərazilərdə hansı sahələrə kapital qoyululacağı müəyyənləşməlidir. Məsələn hər bələdiyyə öz ərazisində sənaye,kənd təsərüfat, turizim və digər sahələrdənhansılarla məşğul olmağın mümkünlüyünügöstərilməli və tədim edilənlər xəritədə əksini tapmalıdır.İqtisadi xəritə hazırlanarkən bu prinsiplər nəzərə alınmalıdır:

  • Ərazinin iqtisadi-coğrafi mövqeyi;
  • Ərazinin təbii şəraiti və ehtiyatları;
  • Ərazi üzrə əhalinin məskunlaşma səviyyəsi;
  • Ərazinin sahə və quruluşu;
  • Ərazinintarixəniqtisadi inkişaf xüsusiyyətləri.

İqtisadi xəritə hazırlanarkən tədbirlər planında daxili və xarici bazar öyrənilməli, idxal və ixrac nəzərə alınmaldır.

  • İdxal:

İlk növbədə daxili bazarın təlabatı nəzərə alınaraq Azərbaycana idxal edilən ərzaq məhsullarının siyahısı çıxarılmalı və hansı bölgədə idxal edilən kənd təsərrüfatı məhsullarının hansının istehsalı və emalının mümkünlüyü planlaşdırılmalıdır.Ölkəyə qida məhsullarının idxalı əsasən ət, süt, süt, kərə yağı və süddən hazırlanmış digər yağlar, meyvə-tərəvəz, buğda, çay, tütün və tütün məmulatları,qənnadı məhsualları və digər məhsullardan ibarətdir Bələdiyyələrin bölgələrdə kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalını və emalı sənayesinin inkişaf etdirilməsi dövlətimizin ərzaq təhükəsizliyinin təmini və  ölkəmizdən kənara valyuta axınının qarşısının alınması deməkdir.

  1. İxrac:

Bələdiyyələrin iqtisadi fəaliyyətləxüsusən kənd təsərüfatı sahəsində istehsalatla məşğul olmaları daxili bazarların təmini və xarici bazarların öyrənilərək rəqabətqabiliyyətli kənd təsərrüfatı və emal sənayesi məhsulları üzrə istehsal potensialının gücləndirilməsi və ixrac əməliyyatlarının keçirilməsi ölkəyə valyuta axınını təmin edə bilər. Azərbaycandan xarici bazarlara ixrac məhsullarının sırasınaspirtli və spirtsiz içkilər, meyvə-tərəvəz, pambıq, şəkər, çay, bitki və heyvan mənşəli piylər və yağlar daxildir.

Növbəti mərhələdə bələdiyyə üzvləri və bələdiyyə qulluqçuları üçün biznes bacarıqlarının və biliklərinin artırılması məqsədi iləqabaqcıl təcrübələrə əsaslanan keyfiyyətli biznes təlimləri təşkil edilməlidir. Təlimlərin keçirilməsində məqsəd yaranacaq bələdiyyə müəssislərini və bələdiyyə biznesini idarə edə biləcək peşəkar və bacarıqlı biznes idarəçilərinin yetişdirilməsidir.

Görüləcək işlərdə bələdiyyə assosiasiyalarının rolu və iştirakı müsbət nəticələr verə bilər. Bələdiyyə assosiasiyaları bu istiqamətdə görüləcək bütün işləri yaxından monitorinq edərək, onların səmərəliliyini və müvafiq yenilikçi təşəbbüsləri, təklifləri,  gətirəcəyi faydaları müəyyən edəcək və gedişatda maneə yaranacağı təqdirdə maneələrin aradan qaldırılması istiqamətində tədbirlər planı işləyib hazırlamaq kimi  vəzəfəni həyata keçirməklə prosesdə iştirak edə bilərlər.

 

 

Hökməli bələdiyyəsinin sədr müavini

Hüquqşunas, Fərman Salmanlı

 

Həyata gələrkən çox şeyi özümüz seçmirik . Dilimiz,dinimiz,irqimiz,millətimiz kimi. Özün seçmədiyin, zəhmətinlə qazanmadığın sadəcə tanrının sənə uyğun gördüyü nəsnələrə görə necə qürur duya,fəxr edə, onları başqalarınınkından ayıra,üstün tuta və ya əksinə başqalarına kin bəsləyə bilərsən deyirlər bəzən . Baxırsan ki,yanlış da demirlər amma hər şeyin bir səbəbi var əlbəttə. Bizim də səbəblərimiz və olduğumuz yerə bizi addım-addım gətirən yolumuz var. Biz bir gündə sevmədik özümüzü,millətimizi bu qədər,bir gündə nifrət etmədik düşmənlərimizə. Ata yurdunun,baba məzarının həsrətini,bu həsrətin hərarətini qəlbimizdə duyduqca baş qaldırdı bu alov köksümüzdə.

Belə gördük,belə tərbiyə aldıq,belə böyüdük. Həyat bizə çox şey öyrətdi . İllər,aylar,günlər bizə çox şey öyrətdi. Hər il 31 martı,26 fevralı,20 yanvarı,8 mayı öncə bilmədən,dərk eləmədən,anlamadan sonralar isə böyüklərimizdən dinlədiyimiz əhvalatlar,xatirələr,məktəbdə müəllimlərimizin belə günlərdə sadaladığı statistikalar və kitablarda yazılan, o dövrün ağrılı-acılı müharibə günlərindən bəhs edən, fəryad,nalə,işgəncə,qisas,nifrət,kin dolu xatirələr, belə günlərdə göstərilən təsirli filmlər ,o fəryadların,o işgəncələrin canlı şahidləri və iştirakçılarından dinlədiyimiz acı və kədər dolu faktlarla dərk etdik,bildik,anladıq.Hər il təkrar-təkrar yaşadıq o tarixləri.( maraqlıdır görəsən indi bizə beynəlmiləlçilik nağılları danışıb,barış və dostluq nəğmələri oxuyanlar görməyib mi,eşitməyib mi bunları?!) Bu nisgili,bu fəryadı,bu nifrəti,kini ürəyimizə silinməz boyalarla yazmağı borc bildik özümüzə. Onlara nifrət etdikcə özümüzü sevdik, özümüzü sevdikcə “biz”i tapmağa çalışdıq.Bunun üçün birliyə can atdıq,can atdıqca həqiqətləri öyrəndik. Əslimizi,kökümüzü bildik.

Bəli, illər çox şeyi dəyşdi..Bu illər ərzində əlbəttə biz də dəyişdik.Müxtəlif elmlər,fikirlər,ideologiyalarla tanış olduq. Xoşumuza gələnlər,maraqlarımıza uyğun olanlar da oldu amma heç birinə yaxın getmədik. Çünki,hələ qan axırdı torpağımızdan . Çünki hələ qurumamışdı şəhidlərin qanı,anaların gözyaşları. Nəinki qurumamışdı hətta durmadan qan,gözyaşı axır bu torpaqlarda hələ də . Tez-tez xəyallar qurur,yuxular görürəm. Yuxularımda doğma yurdumuza gedir,babamın məzarını ziyarət edib,gəlirəm. Həqiqətdə mən heç vaxt bu məzarı görməmişəm amma yuxu və xəyallar həmişə məni onun yanına çəkir. Fikirdən dəli olmaq həddinə gəlirəm bəzən . Bu sadə,cismani bir düşmənçilik və həsrət deyil axı. Ruhum.Ruhum həsrətdir mənim həqiqətə.. Bu həqiqət axtarışı yollarında qanımızda vətən və millət sevgisi tüğyan etdi illərcə. Bu sevgi bizi bir addım da yaxınlaşdırır həqiqətə. Biz bəziləri kimi,siyasət yollarında deyil,həqiqət və hürriyyət yollarında millətçi olduq,millətimizi,milliyyətimizi sevdik və sevirik. Və bu sevginin səbəbindəndir ki,yorulmuruq,bezmirik.Yolumuzdan bir zərrə qədər belə dönmürük mübarizə meydanında. Bu meydan,bəzi zamanlar qələmimizin mürəkkəbinin axdığı kağızlar,bəzi zamanlar yoldaşlarımızın müqəddəs şəhid qanlarının axdığı torpaqlar olur. Bəli,nə qanın sonu gəlir,nə gözyaşının,nə işgəncənin,nə fəryadın,kinin,nifrətin, heç birinin sonu gəlmir. Buna görədir ki, nə ayrılıq bitdi , nə həsrət , nə silahlardan atılan mərmilər . Buna görə sevgilər,mübarizələr də bitmədi. Kağızlara həqiqətləri nəqş edən mürəkkəblər də.

90-ların uşaqlarıyıq biz. Belə keçib bizim uşaqlığımız. Hər nəyin yoxluğunu desəniz görmüşük. Hər nəsiz desəniz qalarıq amma təkcə nifrətsiz,düşmənsiz,ümidsiz,sevgisiz və dostsuz qala bilmərik. Bəzilərinin hələ də səbəbini anlamadığı amma bizim üzərimizə müqəddəs vəzifə olan nifrətlər və sevgilərdən gedir söhbət.

Bəhrəm Bəhrəmli … (torpağa,vətənə,millətə sevgi,düşmənə amansız,barışmaz və inadkar nifrətlə )

 

Fəridə Həmidzadə
BDU Tarix Fakültəsinin 4-cü kurs tələbəsi

Uzun müddətdir cəmiyyətdə müşahidə etdiklərim məni bu məqaləni yazmağa vadar etdi. Eşitdiklərimlə gördüklərim bir-birindən kəskin fərqlənir və bunun cavabının nədə olduğunu hələ də tapa bilməmişəm. Yaşadığımız cəmiyyətdə hər kəsin öz maraqları, öz dünyagörüşü var. Bu fərd olaraq hər birimizin oxuduğumuz kitabdan tutmuş, dinlədiyimiz musiqiyə, güldüyümüz yumora qədər uzun bir məsafə qət edir. Lakin, fərqli dünyaların insanlarının bir ortaq nöqtəsi var. Bu ortaq nöqtəyə deyilən sözlərlə edilən hərəkətlər aiddir. Daha doğrusu sözlərlə əməllərin tərs mütənasibliyi.

İnstagramda müəyyən qrup insanlar var ki, özlərini “stilist”, “müğənni” və ya digər demək istəmədiyim ifadələrlə adlandırıb, əsasən psixoloji durumunda problemi olan (ya da problemi varmış kimi özünü aparan) və yaxud həyatında baş verən hansısa çətinliyin öhdəsindən gələ bilməyib elə orada ilişib qalan şəxslər hesab edilirlər. Bu şəxslər hər kəs tərəfindən təhqirlərə məruz qalır, gördüyüm hər on nəfərdən səkkizi onlara nifrət etdiyini deyir. Qısa araşdırma apararaq həmin şəxslərin instagram profilini gözdən keçirirəm.

Bu da nəticə. Təhqirlərə məruz qalan, xalqın nifrətini guya ki, qazanmış şəxslərin izləyici sayı.
Bəs onları izləyən kimlərdir?! Elə təhqir edən şəxslərin özü. İnsan bəyənmədiyi kəsi niyə izləyib təhqir etsin ki?! Sonda isə bütün bu mənfi şərhlərdən bezən isteroid “məşhurlarımız” onu təhqir edən şəxsin profilini “screen” edib öz hesabında paylaşaraq “Bu filankəsi tanıyın!!!” başlığı altında ölkəyə car çəkir. Axı niyə onlardan belə hərəkəti özünüzə qəbul etdirirsiniz? Onların kim olduğunu ölkə olaraq çox gözəl bilirik. Niyə onları izləyərək “follower” saylarını 200.000, 300.000, 500.000 edib, sonra nifrətinizi bildirib, “comment”lərdə təhqir edərək onların profilində “məşhur” olursunuz?!

 

Bu da tariximizə, ədəbiyyatımıza və incəsənətimizə xidmət edən səhifələrin izləyici sayı. “Maraqsız”adlandırdıqları, görməzdən gəldikləri paylaşımlar. “Niyə bu tip paylaşımlar sizi maraqlandırmır?” sualını verdikdə “Biz onsuz da bunları bilirik” cavabını verirlər. Sanki, bayaqdan haqqında danışdığım o “stilist”, “müğənni” adı verilən əxlaqsızlardan öyrənəcəkləri çox şey varmış kimi… Niyə görə cəmiyyət dərk etmək istəmir ki, Mirzə Cəlili, Üzeyir Hacıbəyovu və digər tarixi şəxsiyyətləri dərk etməyə nə ömrümüz yetə bilər, nə də ki elmimiz…
Bəlkə də Mirzə Cəlil bilsəydi ki 100 il sonra ona olan maraq ucuz şəxslərdən daha az olacaq.. Bəlkə də… Yox, məncə o yenə də “Ölülər” pyesini yazar və Şeyx Nəsrullahı ifşa edərdi… Yaxud Üzeyir bəy bu gün himnimizin sözlərini oxuyarkən səhvlər edən gənclərimizi görsəydi belə yenə də o möhtəşəm himni Əhməd Cavadla birgə hazırlamaqdan vaz keçməzdi…

 

Bu günlərdə daha bir hadisənin şahidi oldum… Çox istedadlı opera ifaçımızın TV kanalların birində gənclərə arabesk mahnılar öyrətdiyini gördüm. Mühakimə etmək də olmur… Neyləsin? Cəmiyyətin tələbatı bu mahnılaradır. Professional musiqilərə deyil. Onları möhtəşəm əsərlər, simfoniyalar, operettalar deyil, mənasını heç kəsin anlamadığı “mahnı” adlandırılan 3-4 sətirlik cümlələr və o cümlələrə uyğunlaşdırılan bəsit “musiqilər” maraqlandırır. Həqiqət isə budur – əyər bu gün opera ifaçımız arabesk oxumağa məcburdursa bu bizim cəmiyyətimizin nə dərəcədə acınacaqlı vəziyyətdə olduğunun bariz sübutudur…

 

Son rəsmi məlumata əsasən Azərbaycanda bələdiyyələrin sayı 1607 və bələdiyyə üzvlərinin sayı 15035 nəfər təşkil edir. Təxmini hesablamalara əsasən bələdiyyə orqanlarında çalışan bələdiyyə qulluqçularının sayı on beş mindən yuxarıdır və bu kifayət qədər böyük rəqəmdir. Bələdiyyə  orqanlarının yarandığı ilk illərlə müqayisədə fəaliyyətinin daha güclü olması və yerli problemlərin həllində tədricən daha effektli fəaliyyəti cəmiyyətimizdə bələdiyyələrin nüfuzunu  yüksəltmişdir.

İnsanların bələdiyyə orqanlarına olan güvəninin möhkəmlənməsi bələdiyyədə işləmək üçün müraciət edənlərin sayının artmasına səbəb olmuş və növbəti illərdə  daha çox şəxsin iş üçün bələdiyyə orqanlarına müraciət etməsi gözlənilir. Lakin bələdiyyə qulluğunda çalışmaq istəyənlərin əksəriyyəti bələdiyyə qulluğuna qəbul olmağın şərtlərindən, qaydalarından və bələdiyyə qulluqçusunun statusundan xəbərsizdir. Bələdiyyə qulluğunda çalışmaq istəyən namizədlər üçün müsabiqənin elan edilməsi, namizədin yaş həddi, müsabiqənin keçirilmə qaydası, hansı suallara üstünlük verilməsi, hansı qanunvericiliklə tanış olmağın vacibliyi, müsabiqə nəticələrinin qiymətləndirilməsi və elan edilmə qaydalarını bilmək olduqca zəruridir.

İlk öncə qeyd etməliyəm ki, bələdiyyə qulluğu  dövlət qulluğu kateqoriyasına  deyil yerli özünüidarə orqanlarının səlahiyyətlərini icra etmək məqsədiylə bələdiyyə orqanlarına aid ödənişli və daimi peşə fəaliyyətidir. Bələdiyyə qulluğunda vakant vəzifələrə daxil olmaq istəyən şəxslər ilk növbədə sənədlərini müvafiq bələdiyyə orqanına təqdim etməlidir. Namizədlərin göstəriciləri, təcrübələri və bilik səviyyələri vakant işə uyğun gələrsə bələdiyyə daxilində fəaliyyət göstərən müsabiqə komissiyasında müsabiqədən keçərək bələdiyyə qulluqçusu kimi çalışa bilərlər.

Bələdiyyə qulluğunun qanunvericiliyə əsasən hüquqi tənzimlənməsi bələdiyyə qulluqçusunun statusu, bələdiyyə qulluğunun həyata keçirilməsi şərtləri və qaydası Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası, bələdiyyə qulluğu haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu, Azərbaycan Respublikasının digər qanunvericilik aktları və bələdiyyənin nizamnaməsi ilə müəyyən edilir.

2015-ci ilə qədər bələdiyyə qulluqçularının xidməti vəzifəyə qəbulu bələdiyyə sədri tərəfindən birbaşa təyinatla həyata keçilirdi. Bələdiyyələrin fəaliyyətində qanunçuluğu, şəffaflığı və obyektivliyi  təmin etmək məqsədiylə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev tərəfindən “Bələdiyyə qulluğu haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa dəyişiliklər edilməsi barədə Azərbaycan Respublikasının 2015-ci il 13 fevral tarixli 1196-IVQD nömrəli qanununun tətbiqi haqqında fərman imzalanmışdır.

Yeni dəyişiliklərə görə bələdiyyə qulluğuna qəbul “Bələdiyyə qulluğu haqqında”Azərbaycan Respublikasının Qanunun 5-ci maddəsinin ikinci hissəsinə əsasən müsabiqə yolu ilə qəbul edilir. Müsabiqənin elan edilməsi, sənədlərin qəbulu, keçirilməsi və nəticələrinin qiymətləndirilməsi qaydası müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən edilir və Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2015-ci il 13 oktyabr tarixli, 324 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş “Bələdiyyə qulluğuna müsabiqənin elan edilməsi, sənədlərin qəbulu, müsabiqənin keçirilməsi və nəticələrinin qiymətləndirilməsi” qaydalarına əsaslanır. Bələdiyyədə vakant iş yeri ilə əlaqədar elan əgər varsa bələdiyyənin rəsmi internet saytında və digər kütləvi informasiya vasitələrində verilir, habelə müsabiqənin keçirilməsi haqqında məlumat bələdiyyənin binasında xüsusi lövhələrdə yerləşdirilir.

Bələdiyyə orqanlarına qulluğa qəbul olunmaq  üçün müsabiqədə iştirak etmək istəyən şəxs müsabiqə elan edilən gündən etibarən 30 (otuz) gün müddətində bələdiyyənin icra aparatına aşağıdakı sənədləri təqdim etməlidir

  1. Vahid forma üzrə ərizə (1 nömrəli əlavə).
  2. Kadrlar uçotunun şəxsi vərəqəsi.
  3. Tərcümeyi-hal.
  4. Təhsil haqqında sənədin surəti.
  5. Şəxsiyyət vəsiqəsinin surəti.
  6. Əmək kitabçasının təsdiq edilmiş surəti (ilk dəfə əmək fəaliyyətinə başlayanlar istisna olmaqla).
  7. Sağlamlıq barədə arayış.
  8. Hərbi biletin təsdiq edilmiş surəti, müddətli həqiqi hərbi xidmətə çağırışdan möhlət hüququ vardırsa və ya azad edilmişdirsə, müvafiq arayış.

Müsabiqə komissiyasının fəaliyyəti iclaslar vasitəsilə həyata keçirilir və komissiya üzvlərinin yarısından çoxu iştirak etdikdə iclas baş tutmuş hesab edilir. İclasda üzrlü səbəblərdən  sədr olmadıqda iclaslara sədrin müavini sədrlik edir. Komissiya üzvləri bərabər hüquqludur və hər bir üzvünün müsabiqə komissiyasının səlahiyyətlərinə aid məsələlərin həllində iştirak etmək, təkliflər vermək, habelə bu komissiyanın qərar, protokol və digər sənədləri ilə tanış olmaq, onlarla razılaşmadıqda xüsusi rəy vermək hüququ qanunla təsbit edilmişdir. Komissiyanın üzvü müsabiqə prosesində namizədin şəxsiyyətinə və fikirlərinə hörmətlə yanaşmalı və birbaşa olaraq bələdiyyə qulluğuna namizədə müvafiq vəzifəyə yararlı olub olmaması barədə fikirini bildirməkdən çəkinməlidir.

Müsabiqə komissiyasının iclaslarına çıxarılmış  məsələlər üzrə qərarlar açıq səsvermə və sadə səs çoxluğu prinsipinə əsasən qəbul edilir. Qərar qəbul edilərkən səslər bərabər olduqda sədrlik edənin səsi həlledici rola malikdir.

Aşağıdakı kateqoriyalı insanların bələdiyyə qulluğuna qəbulu son dəyişiliklərlə qadağan edilmişdir:

  1. Bələdiyyə sədrinin və müavinlərinin, bilavasitə tabeliyində və ya nəzarəti altında işləyəcəyi bələdiyyə qulluqçusu ilə yaxın qohumluq və ya qudalıq (ər-arvadlar, onların valideynləri, qardaşları, bacıları, övladları) əlaqəsi olduğu halda.
  2. Ödənilməmiş və ya götürülməmiş məhkumluğun olması.
  3. Namizədin fəaliyyət qabiliyyətinə malik olmaması və ya məhdud fəaliyyət qabiliyyətinə malik olması haqqında məhkəmə qərarının olması.
  4. Namizədin barəsində tibbi xarakterli məcburi tədbirlərin tətbiqinə dair məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş qərarı olarsa.

Qanuna görə müsabiqə komissiyasının tərkibi 5 bələdiyyə üzvü və bələdiyyə qulluqçularından ibarət olaraq formalaşır. Müsabiqə komissiyasının tərkibi,  sədri və müavini bələdiyyənin qərarı ilə təsdiq edilir, komissiyanın fəaliyyəti qanunçuluq, obyektivlik, şəffaflıq, bərabərlik prinsipləri əsasında həyata keçirilir və komissiyanın işinə müdaxilə yol verilməzdir.

Bələdiyyə qulluqçuları bələdiyyə orqanlarında seçilməklə deyil təyin olunmaqla vəzifə tutan və ödənişli əsaslarla xidmət göstərən işçilərdir. On altı yaşına çatmış, irqindən, milliyyətindən, dinindən, dilindən, cinsindən, sosial mənşəyindən, əmlak vəziyyətindən, yaşayış yerindən, əqidəsindən, ictimai və digər birliklərə mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, müvafiq vəzifənin tələblərinə uyğun peşə hazırlığına malik olan və Azərbaycan Respublikasının dövlət dilini sərbəst bilən, habelə bələdiyyə qulluğuna qəbul edilmək üçün qanunvericiliklə müəyyən olunmuş şərtlərə cavab verən Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları bələdiyyə qulluğuna qəbul edilmək üçün müsabiqəyə buraxılırlar.

Yerli əhaliyə  xidmət göstərmək və insanların rahat həyatının təmin olunmasında iştirak etmək kimi ali, eyni zamanda məsuliyyətli bir vəzifənin daşıyıcı olduqları üçün  bələdiyyə qurumuna işlə əlaqədar müraciət etmiş namizədlərin bilik və bacarıqları ilə yanaşı, ümumi dünyagörüşü, təhlil etmə bacarığı, psixoloji durumu və xarakterik keyfiyyətləri nəzərə alınır. Eyni zamanda çalışacağı sahədə istifadə zərurəti olarsa bələdiyyə qulluqçuluğuna namizəd şəxslər, kompyuterdən istifadə etməyi bacarmalı, internet və ofis proqramlarını bilməlidirlər.

Bələdiyyə qulluğuna qəbul olmaq istəyən namizədlər bələdiyyə orqanları ilə bağlı aşağıdakı qanunvericilik aktları və məcəllələri üzərində çalışmalıdır:

  1. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası.
  2. Azərbaycan RespublikasınınVergi Məcəlləsi.
  3. Azərbaycan Respublikasının Torpaq Məcəlləsi.
  4. Azərbaycan Respublikasının Şəhərsalma və Tikinti Məcəlləsi.
  5. Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsi.
  6. “Bələdiyyələrin statusu haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu.
  7. “Bələdiyyə üzvlərinin statusu haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu.
  8. “Bələdiyyə qulluğu haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu.
  9. “Bələdiyyələrin daimi və başqa komissiyaları haqqında” Əsasnamənin təsdiq edilməsi barədə” Azərbaycan Respublikasının Qanunu.
  10. “Bələdiyyə torpaqlarının idarə edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu.
  11. “Bələdiyyə torpaqlarının ayrılmasına dair sənədlərin hazırlanması və razılaşdırılması qaydaları haqqında” Əsasnamə.
  12. “Yerli (bələdiyyə) vergilər və ödənişlər haqqında” Azərbaycan Respubliksının Qanunu.
  13. “Bələdiyyələrin maliyyəsinin əsasları haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu.
  14. “Bələdiyyənin nümunəvi nizamnaməsinin təsdiq edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu.
  15. “Bələdiyyələrin fəaliyyətinə inzibati nəzarət haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanun.
  16. “Bələdiyyələrin su təsərrüfatı haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu.
  17. “Bələdiyyə qulluqçularının etik davranış qaydaları haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanun.

Bələdiyyə qulluqçuluğuna qəbul müsabiqəsi yazılı imtahan və müsahibə olmaqla iki hissədən ibarətdir. Yazılı imtahan bitdikdən sonra müsahibə hər bir namizədlə fərdi qaydada ən azı 15 dəqiqə olmaqla həyata keçirilir. Müsabiqə komissiyası tərəfindən müsabiqədə verilən suallar konkret, aydın olmaqla namizədin nəzəri biliklərinin, tapşırıqlar isə onların həlli üçün qısa zaman tələb olunmaqla praktiki vərdişlərinin, bacarığının müəyyən edilməsi üçün verilir. Bələdiyyə namizədləri üçün verilmiş 5 sual və tapşırıq müsabiqə komissiyası tərəfindən əvvəlcədən müəyyən edilir və müsabiqə günü namizədlər tərəfindən yazılı formada cavablandırılaraq müsabiqə komissiyasına təqdim edilir. Eyni vəzifəyə müraciət edən namizədlərə eyni sual və tapşırıqlar verilir.

Müsabiqə komissiyasının üzvü tərəfindən bələdiyyə qulluqçuluğuna namizədin bilik və qabiliyyətinin qiymətləndirilməsi zamanı obyektiv qiymətləndirmə metodlarından və şəffaf üsullardan istifadə etməlidir ki, sakinlərə xidmət sahəsinə bacarıqlı və peşəkar şəxslər bələdiyyə qulluqçuluğuna cəlb edilsinlər. Müsabiqənin şəffaf və obyektiv keçrilməsinin təmini məqsədiylə namizəd tərəfindən prosesin video çəkilişi istəyi olarsa və bu komissiyanın normal fəaliyyətinə maneçilik törətməzsə müsabiqə prosesi videoçəklişlə təmin edilməlidir. Habelə namizəd tələb edərsə ona 3 (üç) gün müddətində müsabiqənin nəticəsi üzrə topladığı bal haqqında təsdiq edilmiş formada arayış verilə bilər. Müsabiqə zamanı namizədlərin balları eyni olarsa müvafiq ixtisas üzrə əmək təcrübəsi daha çox olan şəxslərə, şəhid ailələrinə, əlillərə, öhdəsində 16 yaşadək iki və daha çox uşağı olanlara və vakant vəzifənin tələblərinə uyğun elmi dərəcəsi və ya elmi adı  olanlara üstünlük verilir və ən yüksək bal toplamış şəxs 10 gün müddətinə vakant işə təyin edilir.

Bələdiyyə qulluğuna namizəd müsabiqənin nəticəsi ilə razı olmazsa, müsabiqənin qeyri şəffaf keçirilməsi və qanun pozuntusu olduğunun şahidi olarsa həmin nəticələr elan olunduğu gündən 30 gün müddətində Azərbaycan Respublikasının İnzibati Prosessual Məcəlləsi ilə müəyyən edilmiş qaydada bələdiyyəyə və ya məhkəməyə şikayət vermək hüququna malikdir.

 

Hökməli bələdiyyəsinin sədr müavini

Hüquqşunas, Fərman Salmanlı

 

Xaliqin zərrəsidir növü bəşər,

Zərrənin qismətinə zərbə düşər.

Zərrələr get gedə lap zərrələşər,

Kim kiçilməzsə o həqqin səsidir..

Bir anlıq,gözünüzü yumun,sizi sizdən alan “maddiyatlardan”- “iphonelerdən”, “apple”dən,”samsunglardan” yalnız facebookda,instagramda sizlə olan “dostlar”dan,sizin arxanızca və ya elə üzünüzə sizə “palçıq atan”lardan,3-5 bəlkədə elə 1 ildən sonra ağlınıza belə gəlməyəcək məişət problemlərindən,kağız-kuğuzlardan,saxta sevgilərdən hamısından bir anlıqda olsa qurtulun,düşünün.Düşünün ki,  bir bütün nəsə var,bu bir fincanda ola bilər,bir hilalda,bir ağacda,bir dağda hər nəysə istədiyiniz bir bütün.O bütünə özünüzü yerləşdirin,məsələn ağacsınızsa özünüzü tumurcuğun yerinə və ya zoğun və ya gövdənin və ya yarpağa yaşıllıq verən xlorapalastların və ya elə yarpağın özünün yerinə qoyun,hiss edin xlopalastsınızsa yaşıllıq verməyi düşünün,tumurcuqsunuzsa boy atmağı,yarpağsınızsa əsin,alqılayın,alqıladıqlarınızı anladın və ya heç anlatmayın canlandırın,yaşayın.Nə yaşadınız?Siz ağacı tamamlaraq ağacı yaşatdığınızı yaşaya bildinizmi?Düşünün indi,siz də ağacın hər hansı bir hissəsi məsələn deyək,yarpaqsınız,Sevdiyiniz bir dostunuzda bir tumurcuq kimi təsəvvür edin,Digərini isə xlorapalast kimi (hansıki siz yarpağa yaşıllığı məhz o verəcək) və özünüzü harmonik şəkildə işləyən mexanizm kimi təsəvvür edin.Siz çalışırsınız,öz funksiyanızı yerinə yetirirsiniz və ağac yaşayır,ağac güclənir,siz ağacı bütünlüklə görmürsünüz amma ağac yaşayır siz ağacı yaşadırsınız!siz ağacı güclü edirsiniz!məhz siz.

İndi təsəvvür edin,sizin xloparastınız yalnış seçilib və funksiyasın ifadə edə bilmir,sizə yaşıllıq verə bilmir,tumurcuq öz işini görə bilmir,yarpaq çürüyür,zoğ,tumurcuq məhv olur,nəticədə bu yayılır,budaqlar qırılır,Ağac çürüyür,ağacda yuva quran canlılarda həmçinin məhv olur..Nəticədə canlı həyatın canlıları canlılıq edə bilmədikləri üçün,canlı aləm cansızlaşır..Bu fəlakətdir elə deyilmi?

Siz indi bunlardan hansı olmaq istəyərsiniz?Ağacı məhv edənlərdənmi,ağacı yücəldənlərdinmi?

O Ağac nədir,siz bilirsiniz,o ağac toplumuzdur,o ağac hamımızıq,o ağac bizik fərdi şəxsiyyətə çevirək,şəxsiyyətləri topluma. Ümumi bəşəri ədalət,ümum bəşəri sülhün əsası məhz ədalətin bərqərar olmasında deyilmi?Bəs ədalət məfhumu niyə var? Çünki ədalətsizlik məfhumu var.Ədalətsizliyi kim yaradır?fərdlər.Fərdlər,ədalətli olarsa,fərdlər bir olarsa nə olar?Ədalətli toplum.Anlayışlı,bir birinə dəyər verən toplum necə toplum olar?şübhəsiz ki güclü toplum. Güclü Toplum güclü dövlətdir,güclü dövlət isə daim yaşayacaq güclü toplumun qarantıdır.

Biz Türkləri daim biz edənlər,qüdrətimizi ehtiva edənlər,bunlardır,insanlığa sevgimizdir,bir birimizə sayqımızdır,bizi birləşdirən duyğularımızdır,torpağımızı nəfəsimizdə içdən qoxulamaqdır…Bizi biz edənlərlə bağlı deyəcəklərimin bir qismi bu qədərdir.Sonra kı məqalələrimizdə görüşmək diləyiylə..Sayqılarla..

 

Qeyd 1: İxtisasca bioloq deyiləm və biologiyadan elə də çox bilgim yoxdur, bu yöndə əgər səhvlər etmişəmsə üzrlü sayınız.

Qeyd 2: Məqalədəki fikirlər şəxsi fikrimdir və fikrimə iradı və ya sualı olanlar mailimə ya da facebook profilimə yaza bilərlər : togrul.memmedbeyli7@gmail.com

 

Müəllif: Toğrul Məmmədbəyov

Togrul Mammadbayov (Fb hesabım)

Sayqılarla.

XƏBƏR LENTİ