Bazar Ertəsi, Yanvar 23, 2017
Baxış bucağı

Mən Tanrının Şamanıyam

Mən 40 əsrdən çoxdur,

Türk ruhlu şamanam.

Dualarım Tanrı dağlarında səslənir,

Altayların Bozqurdları gecə mənlə ulayır,

Sibiryanın buz küləkləri şerlərimdir mənim.

Mən Tanrını özlüyümdə tapmışam, hər an Tanrıylayam,

Tanrı mənim şerlərimdə, sətirlərimdə yaşayır.

Mən Tıva, Altay, Yakut, mən Türküstan Şamanıyam.

Göy Tanrının şaman ruhlu şairi.

Tanrının qol – qanadıyam

Mən yerdə ağac olmuşam

Əvvəlcə çarmıxda İsa,

Sonra isə xaç olmuşam

Bəşər mənim sətirlərim,

Ruhumda imana gəlim,

Şaman ruhu dediklərim,

Dualara ac olmuşam

Şaman mənəm Altaylarda,

O taylarda, bu taylarda,

Ruhum birləşib Hunlarda ,

Mən bir Yalquzaq olmuşam

Gecənin nurlu ayıyam, İrtışam, Ural çayıyam,

Mən bir Şaman duasıyam,

Tanrıya əlac olmuşam

Dua olub qəlbə dolan,

Tanrını eşidən duyan,

İbrahimdən incik olan,

Qoca Canavar olmuşam

Leylinin derdi Məcnun mən,

Göytürk, Qaraxani, Hun mən,

Ayələrdə Məhəmmədəm,

Mən bir Yalavac olmuşam

Mənə elə gəlir ki, insanlar din üstündə bir – birin ittiham etməkdənsə, hərə öz dinində və düşüncəsində Tanrıya çatsa, Tanrını bulsa yaxşı olar. Tanrı mənim ruhumdadır. Göy Tanrı məni duyur, məni anlayır, o məni eşidir. Sən Altay küləyisən, Saçlarımın ətrini, Türküstana yayırsan Sən Bilalın verdiyi, İlk əzan səsisənmiş, Bəlkədə, məni sorağlayırsan amma sən mənim üçün, bir ulu türk Şamanı, Bir ruh bilicisisən,.. Sən o Tanrı dediyim, Gözümlə görmədiyim, O ilahi bir üzün, məndəki cismisən sən  bir şaman, mən ocaq əsrlər keçsə belə, Turan adlanan yurdda, Bu ocaq susmayacaq Ocağın özü sönsə, hənirtisi qalacaq, Bu dünya daşa dönsə, qorxma ay oğul hələ, Türkü yox olan deyil, Tenqrisi qalacaq Sən ey mənim, yuxumun, Şahı, sultanı şaman, sən tanrının əlindən, doğdun, doğulmamışdan ey ulu Bozqurd, Böri, 600 ildir bu bele, sən Bozqurdumsan mənim, ölsəm göylər gedən, Şaman Ruhumsan Mənim Tanrın özü şairleri, ozanları, yazarları haqq carçısı etdiki, məhz onlar bu dünyada Tanrının sözcüsü olsun. qopuz nərdə, xaqan hanı, ? Gün gələr, quraq Turanı, Göz yaşlarıyam Tanrının, göydən yerə yağıram mən

Nicat Kamaloğlu

Sumqayıt Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsi, 2-ci kurs tələbəsi

Dəyərimizi, dəyərli olanımızı tanımırıq. Qəbul eləmirik. Ümumiyyətlə sovet dövləti dağılandan sonra Azərbaycanda dəyər anlayışı arxa plana keçdi. Zaman və şərait insanlarımızı fərdiyyətçi, fürsətcil, mənəvi dəyərlərdən getdikcə uzaqlaşan toplum halına gətirdi. Şəxsən mən tarixə nəzər saldıqda bu xalqı heç qınamıram da. Hələ uzun yüz illər öncədən tarixin hər mərhələsində rast gəldiyimiz işğallar, hücumlar özü ilə yeni dəyərlər, yeni ideologiyalar gətirirdi və biz bu dəyərləri ya xoşluqla, ya da zor gücünə qəbul edirdik. Ən son sovet istilası zamanı kommunist-sosiolist ideyaları xalqımıza təlqin edilmişdi. Lakin bu gün başımızın üstündə bizə ideya, dəyər təlqin edən bir gücün olmaması bizə əsas vermir ki, biz insani keyfiyyətlərimizi getdikcə itirək. Dünyada bütün insanlara, insanlığa aid olan bəşəri dəyərlər anlayışları da var. Tarixin bugünkü mərhələsində biz yaşadığımız coğrafiyanın qarışıq siyasi-strateji vəziyyətinə baxmayaraq həmin bəşəri dəyərləri qəbul etməli, inanmalı və bununla da itirilmiş milli psixologiyamızı bərpa etməliyik. Təbii ki, bütün bunlar insanların inancları və düşüncələri fonunda baş verəcəkdir. Və biz zaman keçdikcə bəşəri dəyərlər müstəvisində özümüzə xas milli dəyərlərimizi formalaşdıracağıq. Bu bizim, varlığı, keçmişi, gələcəyi, taleyi, bugünkü fəaliyyətimizdən asılı olan gələcək nəsillərimizin qarşısında müqəddəs borcumuzdur…. Tarix özü hər şeyin layiqli qiymətini verəcək!

Keçmişlərin əmanətidir deyə deyil (necə əmanət etdikləri bəllidir) gələcəkdəkilərin haqqıdır deyə sahib çıxmalıyıq ölkəmizə, vətənimizə, insanımıza…. Onlar bizdən fərqli olaraq yüz il öncəki mühiti yaşamasınlar deyə, inkşaf etmiş ölkələrə baxıb həsəd aparmasınlar deyə, layiq olduqları səviyyədə yaşasınlar deyə çalışmalıyıq, mübarizə aparmalıyıq… Bunun üçün ilk növbədə ölkəmizə, dövlətimizə, insanımıza sahib çıxmalıyıq… Əsas olan dövlətdir. Bizim dövlətimiz bizim (Azərbaycan insanının) sabahımızın təminatıdır. Və əgər uzun vədəli siyasi çəkişmələr fonunda dövlətin varlığı zaman-zaman kəsintilərə uğramasa, o zaman davamlı inkşafa nail olmaq olar…

Bizim milliyətçiliyimiz faşizm deyil. Bizim milliyyətçiliyimiz irqçilik deyil. Bizim milliyyətçiliyimiz düşmənçilik deyil. Bizim milliyyətçiliyimiz dostluqdur! Vicdandır! Dürüstlükdür! Bizim milliyyətçiliyimiz hücuma, məhv etməyə deyil müdafiəyə, qurmağa, yaratmağa hesablanıb. Əgər hücuma hesablansaydı hər an imperialistlərin əmrinə tabe olan şərəfsizlərdən heç bir fərqimiz olmazdı. Milliyyətçiliyimiz üçün ən önəmli məsələ insandır! İnsanın taleyi, şərəfi, həyatıdır! Bizim milliyyətçiliyimiz bizim duruşumuzdur! Fəxrimizdir! Şərəfimizdir!

Mübarizəyə davam edəciyik. Müstəqilliyimizi qoruyacağıq. Müstəqilliyimizi qorumasaq millət deyil, azlıq olarıq (yəni azlıq olmarıq da, o münasibəti göstərə-göstərə bizi azlıq edərlər). Azlıq olarsaq Aərbaycanı itirərik. Damarlarında bir damla qan qaldıqca TÜRK müstəqillik davasından, hürriyyətindən, suverenliyndən imtina edərmi? İmtina etməz!
Biz də imtina etmirik! Etməyəciyik! Hər kəs bundan əmin olsun!

Biz Türklərin ölüm qorxusu olsaydı, hələ min il əvvəl Ergenekondan çıxa bilməzdik! Ona görə də bizim Qarabağ, Güney Azərbaycan, Mosul, Kərkük, Süleymaniyə, Kipr, Ötükən, Uyğur Elləri xəyallarımız heç vaxt bitməyəcək! Heç bir qorxu bizi xəyallarımızdan, ideallarımızdan döndərə bilməyəcək! Və bu xəyallar bir gün gerçək olacaq !
Tengri biz menen!
Tanrı Türkü qorusun

Bəhrəm Allahverdiyev

filoloq

Mən Türk milliyətçisiyəm Ergenokandan başlamış, Kürşadın 40 igidi ilə Çin sarayını talan etmiş, Tanrı dağlarından Qafqaz dağlarına, Dünyanın dörd bir yanına yayılmış, əsrlərlə milyonlarla Şəhid vermiş Anlı-Şanlı bir məfkurənin daşıyıcısıyam.  Nə müxalifət nə iqtidar?! Siz nədən bəhs edirsiniz ?!

Məgər bizim məfkurəmiz bir siyasi partiyanın çərçivələrinə sığacaq qədər kiçikdirmi?

Yox əsla!!!

Məlum məsələdir partiya ideologiyası iqtidara gəlmək üçün bir rəqabət zəminidir. Hakimiyyət uğrunda siyasilərin xalqı el dilində desək “Güdaza” verməsidir.

Türk Milliyətçisi bir xalqın iqtidara gəlməyə ehtiyacı yoxdur. Zatən Dövlət idarəsi, Dövlətin dərdi Xalqın sıxıntısı Milliyətçilərin çiynlərindədir.

Milliyətçilər Dövlətin “Mülkiyyəyi-əmirləridir”.

Bizlər üçün ilk öncə Dövlətin varlığı, Millətin birliyidir.

Hər zaman məni bu mövzu narahat etmişdir, Milliyətçi gəncliyin hansısa siyasi partiya və ya təşkilata mənsub olduğunun söylənməsi və ya Milliyətçilərin yıxıb-dağıdan gənçlik olaraq qələmə verilməsi.

Əsla! Bu bağışlanmaz bir səhvdir.

Doğrudur mövzu Vətən olduğu zaman Milliyətçi məfkurənin edə bilməyəcəyi heç nə yoxdur. Lakin Türk Milliyətçisi  son nəfəsində belə ətrafına işıq saçan bir çıraqdır, Vətən eşqi ilə yanan çıraq…

Əfsuslar olsun ki, “Boz Qurd” işarəsini hansısa partiyaların ayağına bağlayırlar. Boz Qurd Türklüyün simvoludur və heç bir siyasi, dini partiya və ya təşkilatla əlaqəsi belə yoxdur.

Bu məfkurə demək olar ki, Dünyanın hər yerinə yayılıb. Təsəvvür edin Kanadada Toronto ərazisində binaların birinin löhvəsində böyük həriflərlə yazılıb “TORONTO ÜLKÜ OCAQLARI”. Necə də qürur duyur insan İlahi…

Bayraq enməsin deyə minlərlə Şəhid vermiş bir məfkurənin daşıyıcısı olmaq necə də qürur verir insana Ya Rəbb!

Heç bu davanı hansısa siyasi oyunlara alət etmək olarmı?!

Əsla!!!

Bu yola könül verənlərin yanı sıra milliyətçilik libasına bürünmüş Qurd postu geyinən çaqqallar da az deyil.

Boz Qurdlarla birlikdə manqurdlar da az deyil.

Yəqin ki bir çoxunuz Manqurd kəliməsini eşitmisiniz.

Nədir Manqurd?

Juan-Juan adlı barbar bir cəmiyyət məhbus etdiyi kəsləri işə yarar kölələr halına gətirmək üçün yaddaşlarını silərək “manqurd” halına gətirirmiş..!

Bir insanı “manqurd” etmək istədiklərində bax gör nə edirlər:

– Dustaq adamın saçları yaxşıca qırxınır,

– Başına dəvənin boyun dərisi dartılaraq keçirilir,

– Dustaq başını yerlərə vurmasın deyə bir kötüyə bağlanır,

– Ürək parçalayan qışqırıqları duyulmasın deyə əlləri ayaqları bağlı olaraq kimsəsiz bir yerdə isti günəş altında dörd beş gün ac-susuz buraxılır,

– İstinin təsiriylə dəvə dərisi büzülüyor və bir məngənə kimi başı sıxışdırır,

– Dəvə dərisinin artıq baş dərisiylə inteqrasiya olunmağa başlamasıyla qırxılan saçlar yenidən uzanmağa başlayır,

– Lakin, dəri başa o qədər yapışır ki, onsuz da sərt olan dəvə dərisi istinin təsiriylə yaxşıca sərtləşir və uzanan saçlar dərini deşib uzanmasına davam edə bilmir,

– Bu səbəblə saçlar başın xarici istiqamətində deyil, içinə doğru uzanmağa başlayır,

– İstidən büzüşən dəvə dərisinin kəlləyə etdiyi təzyiq və başın içində tərs istiqamətdə uzanan saçların kəlləni dəlib, beynə doğru irəliləməsiylə məhbus böyük ağrılar çəkir,

– Beşinci günün sonunda məhbusların çoxu ölür,

– Sağ qalan məhbus zamanla özünə gəlir; yeyib içərək gücünü yığışdırır.

– Amma o artıq bir insan deyil; ölənə qədər keçmişini xatırlamayan “manqurd” olmuşdur. Artıq yaddaşı yoxdur…

Kim olduğunu, hansı nəsildən gəldiyini, anasını, atasını və uşaqlığını bilməz hala gəlir.

Düşünmürlər …

İnsan olduğunun fərqində deyil. Ağzı var, dili yoxdur; qaçmağı belə düşünməyən, heç bir təhlükə kəsb etməyən bir kölədir yalnız.

Şüuru, mənliyi olmadığı üçün, yalnız ağasına boyun əyən bir kölə …

Bəli … manqurd, onun üçün əhəmiyyətli olan tək şey əfəndisinin əmrlərini yerinə yetirməkdir …

Manqurdlar əlbətdəki bizlər istəməsək də varlar var olacaqlar amma şükürlər olsun ki, Türk Dünyasında yetərincədə Bozqurdlar var.

Türk milliyətçiləri heç bir zaman kreslo, vəzifə, iqtidar uğruna kimlərəsə baş əymirlər.

Hər bir vəzifə, hər bir kreslo mənim məfkurəmdən qat-qat aşağıdadır.

Var olsun İrqimin TURAN məfkurəsi…

 

Mərdan ORUCOĞLU

Azərbaycan Cumhuriyyəti Ankara Səfirliyi Giresun Nümayəndəsi,

Qaradəniz Bölgə Konsey başqanı, Beynəlxalq Tələbə Nümayəndəliyi başçısı

Güllü Yoloğlu

türkoloq

Yüzillər boyu Türk tarix yaradıb, gündoğandan günbatana, günbatandan gündoğana – Böyük Çölə bir çox imperatorluqların, dövlətlərin adını yazdırıb. Bütün bunların sələfləri olan bugünkü türk dövlərləri, muxtar respublikalar, azsaylı türk topluluqları türkün möhtəşəm tarixinin olduğunu, Avrasiyaya sahibliyini bir daha sübut edir.

Təsərrüfat sahələrinin yaratdığı mübahisə və müharibələr, ətrafdakı xalqlarla, dövlətlərlə münasibətlərin öz dövlətinin mənafeyinə uyğun qurmaq, yeri gələndə savaşan tərəflərə müəyyən şərtlər müqabilində dəstək vermək, bəzən böyük əraziləri ələ keçirtməklə yanaşı, onları əldə saxlamaq kimi çətin vəzifənin öhdəsindən gələ bilmək bacarığı, dövrün böyük dövlətlərilə bərabərhüquqlu siyasət yürütmə qabiliyyəti də türklərin zəngin və keşməkeşli tarixinin bir parçasıdır. Elə bunun nəticəsi idi ki, dağılan hər türk dövlərtinin yerində yeni, daha güclü dövlət yaranırdı…

Türk tək güclü dövlətlər qurmayıb, eyni zamanda həm heyvandarlıqla, həm də əkinçiliklə bağlı zəngin mədəniyyət yaradıb. Onun at oynatdığı, qılınc çaldığı, sürülərinin keçdiyi, kotanlarının işlədiyi Böyük Çölün bir çox xalqları bu günə qədər də həmin mədəniyyətin izlərini yaşadırlar…

Daim təbiətin “şıltaqlıqlarından” asılı olan türklər onun oyanmasını, canlanmasını xüsusi həyəcanla izləyiblər. Müşahidəçi babalarımız səma cismlərinin yerdəyişməsini, gecə ilə gündüzün vaxtının uzanıb qısalmasını, təbiətdə baş verən digər dəyişiklikləri illərlə, əsrlərlə sınaqdan çıxararaq inamlar, mərasimlər, ayinlər şəklində günümüzə miras qoyublar. Təbii ki, babalarımız sadəcə seyrci olmayıb, bacardıqları qədər bu, ya da digər təbiət hadisəsinə öz münasibətlərini bildirib, bir çox hallarda onlara təsir göstərməyə çalışıblar. Bu təsir kəsilən qurbanlar, verilən paylar, hay-küy, tamaşalar… şəklində olub, yəni hər şeyin hami ruhu, yiyəsi olduğunu düşünən ulularımız yeri gələndə xarakterlərinə, çəkilərinə görə bu yiyələrin könlünü xoş etməyi, yeri gələndə hədə-qorxu gəlməyi, yeri gələndə kədərlənməyi, yeri gələndə kinayəylə, istehzayla yanaşmağı da bacarıblar… Bu gün astronomiya elminin, onunla bağlı texniki vasitələrin inkişaf etdiyi bir vaxtda xalqın dilində söylənilən kosmoqonik miflərin, rəvayətlərin, sınamaların, inamların nə qədər əsaslı olduğu bir daha ortaya çıxır…

İlin ən uzun, ən qaranlıq gecəsi, yəni dekabrın 21-dən 22-ə keçən gecə dünya xalqlarının əksəriyyəti tərəfindən ayrı-ayrı adlar altında qeyd olunur. Niderlandda bu gün Müqəddəs Tomas günü, Çində Dunçcitsze bayramı, Azərbaycanda Böyük Çillənin gəlişi (Çillə gecəsi), İran türkləri arasında Çillə gecəsi, farslarda Şəb-i Yelda – Yelda gecəsi, slavyan mifolojisində isə Karaçun kimi qeyd olunur…

Vaxtilə Osmanlıda Yelda gecəsi, yəni ilin ən uzun, ən qapranlıq gecəsi ilə bağlı bir beyt dillər əzbəri idi:

Şeb-i yeldayı müneccim ile muvakkit ne bilir

Müptela-yı gama sor kim geceler kaç saat.

Məşhur Türküstan şairi İshakxan İbrət (1862-1937) yazırdı:

Ahim tü tümle çozgarim.

Yelda tünidey qara bolubdur.

(Ahımın tüstüsündən həyatım

Yelda gecəsitək qara olubdur).

Oğlaq bürcündə Günəş 0 dərəcəlik açılır. 0 dərəcə həyat enerjisinin başlanğıcı olaraq qəbul edilir. Əski xalq inancında 21 dekabra “ayna günü” də deyilir. Dekabrın 21-dən 22-ə keçən gecə Günəşin yenidən doğulmasına inanırlar. Bu gecə Günəş öləcək, sabah isə yenidən doğulacaq. Xürrəmilər də Yelda gecəsini Xorrəm-Ruz (Mübarək Gün) kimi qeyd edirdilər…

Klassik ədəbiyyatda özünə dərin kök salan “şəb-i yelda”, “yelda gecəsi” ilə gözəlin qaşlarının, gözlərinin, saçlarının, onsuz keçən günlərin qaranlığı müqayisə olunur.

XV yüzil Osmanlı şairlərindən olan Əhməd Paşa sevgilisinin saçlarını şəb-i yeldaya, yanaqlarını al-qırmızı Novruza bənzədir, uzun qış gecələrindən sonra gələn al-qırmızı Novruzla qara saçlar arasında paralellər aparır:

Ey müneccim ruh u zülfin göricek dilberümün

İyd-i nevruza bulaşmış şeb-i yelda göresin.

“Çillə” (qırx) sözünün türk xalqları arasında əsas mənası “ağırlıq”, “çətinlik”, “ağır sınaq”dır.

Bir çox xalqlarda, o cümlədən də özbəklərdə həm yay, həm də qış çilləsi var. Belə ki, 22 iyundan üç gün sonra, yəni iyunun 25-dən avqustun əvvəlinə qədər 40-41 günlük dəhşətli istilər “Yay Çilləsi”, ya da “Suroton”, 22 dekabrdan üç gün sonra, yəni 25 dekabrdan başlayaraq fevralın 5-ə qədər davam edən soyuqlar isə “Qış Çilləsi” adlandırılır. Qaraçay-malkarlıla çilləyə həm “ipək”, həm də “soyuq” anlamı verirlər. Onlarda da çillə həm yayda (“Çay Çillə”), həm də qışda (“Kış Çillə”) olur. Deyirlər ki, “kış Çillə üç ayın başını görür”. Bunlar yanvar, fevral və mart aylarıdır. Qış çilləsi girəndən 20 gün sonra “kış yaşlandı” deyirlər. Çillədən sonra gələn üç günün adına “Sarı Tamız”, onun arxasınca gələn üç günə isə “adsız günlər”, onların arxasınca gələn doqquz günə “Baldıracüz” deyirlər. Xalq arasında söyləyirlər ki, bu günlərdə Baldıracüz Çilləyə deyir: “Mən sənin qədər uzun olsam, beş yaşındakı öküzün buynuzlarını qoparıb alardım. Amma çəmənin qoxusu burnuma gəlir, gücüm məni tərk edir”. Burada “Çillə” Azərbaycan folklorundakı Böyük Çillə, “Baldıracüz” isə Kiçik Çillədir…

Türkmənlərdə Ulu Çillə (Böyük Çillə) dekabrın 22-dən yanvarın 30-a qədər davam edir. Kiçi Çillə (Kiçik Çillə) 22 gün, yəni 22 fevrala qədər uzanır. 22 fevral qışın son günü hesab olunur.

Anadoluda qış fəsli 90 gün olaraq iki yerə bölünür: İlk Kara Kış (Ərbain) dekabrın 21-də başlayıb yanvarın sonunda bitir və 40 gün çəkir. Son Kara Kış (Hamsin) fevralın 1-də başlayaraq martın 21-də başa çatır.

Adətən, zəif adam haqqında deyirlər: “elə bil çilləyə düşüb”, “elə bil çillədən çıxıb”, “elə bil çillə çıxardıb”.

Türkmənlər çillə kəsmək ayininə “kırk çillədən çıkarmak”, uşağın qırx saçına isə “çillə saç”, ya da “qalpak” deyirlər. Eyni inamın izlərinə qaqauz, kırımtatar… kimi türk boylarında da rast gəlirik.

22 dekabr gününün xalqın həyatında iki önəmli yeri var. Bu, həm qışın ilk günü (Çillə gecəsinin keçirilməsi məhz bu günlə bağlıdır), həm də Günün doğması, günlərin uzanmasının başlanğıc günüdür. Bu münasibətlə də Gündoğan bayramı keçirilir… Əslində elə yeni il Gündoğanla, Günəşin doğuşu ilə başlayır. Çünki Günəş həyat deməkdir… Onun əsl doğuşu isə məhz 22 dekabrda, işıqlı günlərin qaranlıq gecələrə qalib gələrək yavaş-yavaş uzandığı anda baş verir. 22 martda isə sadəcə gündüz gecə ilə bərabərləşir, ertəsi gündən onu ötməyə başlayır.

Böyük Çillənin girişi ilə xalqların bir çoxu Gündoğan bayramına hazırlaşır…

Narduqanı, Nardoğanı, Gündoğanı bəzən İdel-Uralın yeni ili də adlandırırlar. İslamaqədərki bayramlar arasında özünün özəl yeri olan Narduqan bölgənin bir çox xalqlarında qeyd olunur.

Tədqiqatçılara görə, Narduqan monqol dilindəki “nar” (Günəş), türk dilindəki “tuqan” (doğulan, doğan) sözlərindən əmələ gəlib. Tatarca bu bayrama “Koyaş Tua”, yəni “Günəş Doğan” gün deyirlər, tatarların bəzi qrupları, başkortlar, udmurdlar “Narduqan”, “Marduqan”, mişar tatarları “Raştua”, çuvaşlar “Nartavan”, ya da “Nartuken”, erzyalar “Nardava”, mokşalar “Nardvan” deyirlər. Təbii şəraitdən asılı olaraq Nardoğan bayramının keçirilməsində az da olsa, zaman fərqinə rast gəlirik…

Hər bir bayramın keçirilməsində olduğu kimi, Narduqan bayramı da mahnılarla, tamaşalarla, falabaxmalarla, idman yarışları ilə zəngindir… Axşam düşən kimi gənc oğlanlar, qızlar dəyişik paltarlar geyinərək özlərini tanınmaz hala salıb qapı-qapı gəzir, səhnələşdirilmiş tamaşalar göstərirlər. Adətən, gənc oğlanlar qoca qarı, qızlar isə qoca kişi paltarı geyinib hər kəsi Nardoğana dəvət edə-edə məhəllə-məhəllə gəzir, tamaşa göstərir, mahnı oxuyur, əvəzində isə müxtəlif bayram şirniyyatları, hədiyyələr alırlar. Adətən, xoşbəxtlik, taxılın, çovdarın bol, inəklərin, qoyunların südlü, buzovların, quzuların çox olması ilə bağlı alqışlar oxunur.

Öncədən nəzərdə tutulmuş həyətə toplaşanlar qarı paltarı geyinmiş oğlanın cəhrə arxasına keçərək yun əyirməklə məşğul olduğunu görürlər. Qoca kişi paltarı geyinmiş qız əlindəki süpürgəni havada yellədə-yellədə “qarıya” deyinir, hədə-qorxu gəlir. Birdən o, öncədən hazır duranlardan birinin əlindəki su dolu şüşəni qaparaq ətrafa toplaşanların ətəklərini su ilə isladır. Şən zarafatlarla müşaiyət olunan bu tamaşa rəqslə, musiqi ilə başa çatır. Adətən, qarı paltarı geyinən oğlanlar ətrafa toplaşan al-əlvan bayram libaslı gənc qızlara göz qoyur, onları rəqsə dəvət edirlər. Qılıqlarını dəyişmiş qızlar da qoca kişi paltarında xoşlarına gələn oğlanın həyətinə girməyə çəkinmirlər. Başqa vaxt onlar təbii ki, bu addımı atmazlar. Bayram günləri görüşənlər bir-birinə alqış deyirlər:

“Narduqanım nar bulsın,

Gündoğanım gün olsun,

Eçe tulı nur bulsın!

İçi dolu nur olsun!”

Evlərdə bu günlərdə şirnili, şəkərli un məmulatları hazırlanır. On iki gün davam edən Narduqan bayramında fala baxmaq adət halını almışdır. Ümumiyyətlə, hər yeni il insanda gələcəyə ümid, maraq, bəzən də onu dəyişmək həvəsi, istəyi yaradır. Falabaxmalardan biri “Yezek salu” (“üzük salmaq”) adlanır. Gənc qızlar gecə onlardan birinin bulaqdan arxasına baxmadan gətirərək ortaya qoyduğu su dolu qabın başına toplaşır, suya üzük, bəzən də düymə atır, sonra da fal xarakterli bəndlər oxuyurlar. Ən gənc qızın sudan çıxartdığı əşya kimə məxsusdursa, mahnının sözləri də ona aid olur. Təbii ki, bütün bunlar bizə ilin, ayın Axır çərşənbəsindəki, İl başındakı falabaxmalarımızı xatırladılar…

Qədimdə Günəşin zəfərini bütün işlərində təbiətlə hesablaşan türklər ağ küknar ağacının altında qarşılayır, onun budaqlarından müxtəlif yeyəcəklər asır, al-əlvan iplər bağlayaraq dilək diləyirdilər.

Qeyd etmək lazımdır ki, doğrudan da eyni mahiyyət daşıyan, uzun zaman bir-birinin mədəniyyətinin təsiri altında qalmış qonşu xalqların həyatında önəmli rola malik olan bayramları ayırmaq çətindir. Buna səbəb də onlardakı adətlərin, ayinlərin bir-birinə çox bənzəməsidir. Məsələn, qədim Azərbaycanda və İranda insanlar bir yerə toplaşıb çilləni qarşılayır, çillə qarpızı kəsib yeyir, çalır, oxuyur, sabahacan yatmır, “dan atırlar”. Bu da fərqli adlar altında keçirilən mərasimin mahiyyətinin, məqsədinin eyni olduğundan irəli gəlir. Günümüzdə əksər türk xalqlarının həyatında hələ də yaşayan “Nardoğan”, yəni “Gündoğan” bayramı da eyni məqsədlə, məramla keçirilir, həmin gecə hamı Günəşlə birgə olduğunu, onun tərəfini tutduğunu bildirmək məqsədilə müxtəlif ayinlər icra edir, əyləncələr keçirir. Ertəsi gün isə hər kəs Günəşin qələbəsini bayram edir.

Eyni iqlim kəsiyində yaşayan insanlar da Günəşdə baş verən dəyişiklikləri görür, uzun qaranlıq gecələrin onların təsərrüfat həyatlarını dondurduğunu dərk edir, bundan keçirdikləri narahatlıq hissi 21 dekabrdan 22 dekabra keçən gecə daha da artır. Nəhayət, ertəsi gün Günəş bu mübarizədən qalib çıxır. Hər kəs Gündoğan bayramını qeyd edir, bir-birini görərkən “Üzünə Gün doğsun!”, “Günün ağ olsun!”, “Ağ Günə çıxasan!” deyə alqış söyləyirlər. Cavab olaraq da “Səninlə belə”, “Səninlə birgə” deyirlər. Beləcə, insanlar bu bayram sevincini tam 10-12 gün yaşayırlar… Gündoğan bayramı 31 dekabrda keçirdiyimiz Yeni ili də içinə alır…

Bizcə, Gündoğan bayramımızı bərpa eləməyin vaxtıdır! Beləcə, Yeni İl bayramına kimlərəsə xas bayram kimi baxanların şübhələrinin dağıdılmasına, türk xalqları ilə də bağlı olduğunu aşılamağa şərait yaratmış olarıq… Əslində elə Günəşin yenidən doğulması yeni ilin başlanğıcıdır. Hamınıza yeni ildə xeyir, bərəkət, uğur, ən əsası isə can sağlığı arzulayırıq… Can sağlığı olan yerdə hər kəs bu cəmiyyətdə layiq olduğu yeri tutacaq!..

Qayəsi sadəlik, xeyirxahlıq və dürüstlük olan pedaqoq
Deyirlər, insanı inkişaf etdirən, formalaşdıran onun yaşadığı cəmiyyət və kollektivdir. Nə yaxşı ki,  belə kollektivlərdən birində – Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsində işləməli oldum. Burada dərs deyən bir çox müəllimlər var ki, onlar öz gözlərində deyil, başqalarının gözlərində yüksələnlərdir. Onlardan biri də Akif Rüstəmovdur. Jurnalistika fakültəsinin sayılıb-seçilən müəllimlərindən olan Akif müəllim həm də universitet kollektivinin hörmət etdiyi müəllimlərdəndir.

 Ən yaxşı insan fərq qoymadan hamıya yaxşılıq edəndir
Həyatı və fəaliyyətini jurnalistika fakültəsi ilə bağlayan Akif müəllimin haqqında danışmaq həm də universitetin yaxın tarixinə ekskurs etməyə bərabərdir. Jurnalistika fakültəsində işə başlayanda ilk ünsiyyət yaratdığım adam Akif müəllim olub. Mənim Akif müəllimlə tanışlığımın tarixi 1984-cü ildən başlanır. Baxmayaraq ki, aramızda yaş fərqi var, biz onunla elə ilk gündən dostlaşdıq. Beləcə, dostluğumuz 33 ilə yaxın dövrü əhatə edir. Sadəlik, xeyirxahlıq və dürüstlük Akif müəllimin qayəsidir. Qədim çin mütəfəkkiri Konfutsi deyirdi ki, ən yaxşı insan fərq qoymadan hamıya yaxşılıq edəndir. Akif müəllim də yaxşılıq etdiyi insanların fərqinə varmır. Mənimlə bağlı bir faktı qeyd edim: fakültənin tədris-teleradio studiyasının rəhbəri idim. Bir gün o, mənə dedi ki, televiziya və radio jurnalistikası kafedrasında boş olan müəllim yerinə keçmək istəyirsənmi? Amma şərt də irəli sürdü – gərək həm də dekan müavini vəzifəsini aparasan. Düzü, dekan müavini vəzifəsinin məsuliyyəti məni qorxutdu. Elə bu səbəbdən əvvəlcə razılaşmadım, sonra “saqqızımı oğurladı” və razılıq verdim. 20 il dekan müavini vəzifəsində çalışdım. Onu da deyim ki, tədrisi də elə Akif müəllimdən öyrəndim. Bu gün də yeri gələndə köməyimə çatır, məsləhətlərini verir.
Həmişə tələbələri təmkinlə dinləyir
Akif müəllimin otağının qapısı hamının, xüsusilə də tələbələrin üzünə daima açıqdır. Bu, onun dekan vaxtında da belə idi, indi də belədir. Onun tələbələrə münasibəti təkcə müəllim-tələbə münasibətilə bitmir. Bu həm də, əgər belə demək mümkündürsə, övlada münasibətidir. O, həmişə tələbələri təmkinlə dinləyib, qərarını verir. Dəfələrlə tələbələrin tədris müddətində yaranmış problemlərinə Akif müəllimin necə həssaslıqla yanaşmasının şahidi olmuşam. Heç kəsə sirr deyil ki, jurnalistika fakültəsi digər fakültələrdən seçilir. Burada təhsil alanların əksəriyyəti hələ tələbə ikən kütləvi informasiya vasitələri ilə əlaqə saxlayırlar. Odur ki, informasiya sarıdan da korluq çəkmirlər. Bəzən onların verdikləri “qəliz” suallara elə cavab verməlisən ki, səndən narazı qalmasınlar. Belələri ilə işləmək də asan deyil. Xüsusilə, Akif müəllimin dekan olduğu illərdə (1989-1999). Həmin dövr respublikanın ağır günləri idi. Qarabağ müharibəsi, ölkədəki ictimai-siyasi vəziyyət, mitinqlər, sui-qəsdlər, jurnalistlərin döyülməsi, bir sözlə, sabitliyin pozulması tələbələri də hərəkətə gətirmişdi. Bu dövrdə Akif müəllim hər bir tələbəni düzgün istiqamətləndirməyi də bacardı. O deyirdi ki, bu tələbələr müxtəlif ailələrdən gəlirlər, onların hamısı ilə eyni tonda danışmaq düzgün deyil. Onlarla elə danışmalısan ki, səni düzgün başa düşsünlər. Yoxsa tələbəni qorxutmaqla, yalnız pərdəni aradan götürmüş olarsan. Bu da son nəticədə işimizə ziyan gətirər.
Ayrı-seçkiliyə yol vermirdi
Zahirən təmkinli, mülayim xarakterli olan Akif müəllimlə mübahisələrimiz də olub. Aramızdakı inciklik bəzən bir neçə gün çəkib. Di gəl, kimin haqlı, kimin haqsız olduğunu kənara qoymuşuq. Həmişə deyərdi ki, vəzifə müvəqqətidir, gərək elə işləyəsən ki, vəzifədən gedəndən sonra da sənə salam verənlərin sayı azalmasın. Onun dekan kreslosunda oturduğu ilk günü də xatırlayıram. Həmin tarixi masanın kənarına yazıb, yarı zarafat, yarı gerçək, vəzifədən gedəcəyi günə də yer qoymuşdu. Bu illər Akif müəllimin kollektivin hər bir üzvünə eyni münasibət bəslədiyini, ayrı-seçkiliyə yol vermədiyinin, o qanlı-qadalı günlərdə onları necə qoruduğunun şahidiyəm. 90-cı illərin əvvəllərində respublikamızda yaranmış siyasi durumla əlaqədar bütün fakültələrdə gecələr müəllimlərdən növbətçi qalırdı. Bizim fakültədə isə yalnız ikimiz – Akif müəllim və mən növbətçi olardıq. Ondan soruşanda niyə müəllimlərdən istifadə etmirsən? Deyərdi ki, məni müəllimlər dekan seçib, onlar məni qoruduğu kimi, mən də onları qorumalıyam.
Akif müəllim o tələbəni qorudu…
Azadlıq uğrunda mücadiləyə qalxan xalqın gözünü qorxutmaqdan ötrü Moskva 20 Yanvar qırğınını törədərək, cinayətə əl atdı. Onda Akif müəllimlə birgə tələbələrimizi qorumaq üçün tez-tez auditoriyalara girib, onların üzləşə biləcəkləri problemlərlə maraqlanırdıq. Lakin bir müəllimimiz – dosent Əliş Nəbili o qarışıq günlərdə gülləyə tuş gəldi. “Kəndçilər” xəstəxanasında ona baş çəkdik. Həmin vaxt Akif müəllimin necə həyəcanlı olduğunu, Əliş müəllimə necə təsəlli və ürək-dirək verdiyini gördüm. Əliş müəllim haqq dünyasındadır. Allah ona rəhmət eləsin! Bu da faktdır ki, meydan hərəkatı zamanı tələbələrin bir qismi orada-tonqal başında, mitinqlərdə xalqla birgə olurdu. Bir hadisəni yada salmaq istəyirəm. Səhv etmirəmsə, 1989-cu ilin sonu idi. Qız tələbələrdən biri “Azadlıq” meydanında odlu-alovlu çıxış etmiş, Qarabağ hadisələrinin alovlanmasında Kremli günahlandırmış, əlaqədar təşkilatları tənqid edərək, gecəni də orada mitinqçilərlə birgə qalmışdı. Nəzərə alsaq ki, SSRİ hələ dağılmamışdı, belə hadisələr nəzarətdən yayınmırdı. Odur ki, səhəri gün müvafiq orqandan gələn nümayəndə tələbə ilə görüşmək istəyini bildirmişdi. Bunu da onun yataqxanadan ədyal aparması ilə  əlaqələndirməyə çalışırdı. İşin nə yerdə olduğunu başa düşən Akif müəllim müxtəlif bəhanələr gətirərək, bu görüşün qarşısını aldı və tələbəni qorudu. Həmin tələbə isə bu gün dövlət qəzetlərindən birinin əməkdaşı kimi parlament müxbiridir.
Tələsməyin, o günləri də görəcəyik…
1990-cı illərin əvvəli YUNESKO-nun fakültəmizə hədiyyə etdiyi tədris-teleradio studiyası da Akif müəllimin səyi nəticəsində başa gəlmişdi. Müstəqilliyimizin ilk illəri idi. ATƏT-in Media Azadlığı üzrə nümayəndəsi fakültəyə gəlmişdi. O, dekan, universitet rəhbərliyinin nümayəndəsi ilə birgə tələbələrlə görüşdü. Mən də onların arasında idim. Onlarla qısa tanışlıqdan sonra qonaq belə bir sual verdi: “Necə bilirsiniz Azərbaycanda mətbuat azaddırmı?” Tələbələrdən bir neçəsi əlini qaldırmadı. Dəhlizdə rəhbərlikdən gələn şəxs Akif müəllimdən soruşdu ki, o tələbələr niyə əllərini qaldırmadı, məgər mətbuat azad deyil? Onda Akif müəllim belə cavab verdi: “Müstəqil mətbuatın, söz azadlığının mövcudluğu demokratiyanın əsas tələblərindən biridir. Sovet şinelindən yenicə çıxmışıq, demokratiyanın bərqərar olmasına hələ var, tələsməyin, o günləri də görəcəyik”.
Ustadına kəm baxanın, gözlərinə qan damar
Təbiətcə sakit olan Akif müəllim bir xeyirxah insan kimi elədiyi yaxşılığı heç vaxt üzə vurmur. O, bu illər ərzində neçə-neçə tələbəni universitetdən xaric olunmaqdan xilas etmiş, haqsızlığa yol verməmişdir. Fakültəni bitirən tələbələr çox yaxşı bilir ki, Akif müəllim öz yaxşılığını əməlində sübuta yetirir. Akif müəllim sadə olduğu qədər sərt də ola bilir. Az da olsa belə halların da şahidi olmuşam. Keçən əsrin doxsanıncı illərinin əvvəllərində olmuş bir hadisəni heç cürə unuda bilmirəm. Rektorluğun iclasında o vaxtkı rektor iyirmi-otuz adamın içində Akif müəllimi ayağa qaldırıb demişdi ki, Nəsir İmanquliyevlə Seyfulla Əliyev yaşlanıb, onların təqaüdə getmələri barədə sabah təqdimat gətir. Akif müəllim bu yersiz tapşırıqdan bir müddət stress keçirdi. Təqdimat yazmadı, vəziyyət bir qədər də gərginləşəndə dekan vəzifəsindən getməsi barədə öz ərizəsini yazdı və rektora qətiyyətlə bildirdi: Onların hər ikisi müəllimim olub, belə bir təqdimat yaza bilmərəm. Akif müəllim axıra kimi dediyinin üstündə durdu, təqdimat yazmadı.
Bizim üçün həmişə mənəvi dekandır
Akif müəllimin dekan vəzifəsindəki fəaliyyəti barədə söz açdım. Bir neçə kəlmə də onun pedaqoji, elmi və bədii yaradıcılığı haqqında demək istəyirəm. Hazırda Akif müəllim jurnalistikanın nəzəriyyəsi və təcrübəsi kafedrasının professorudur. O, tələbələrə “Jurnalistikaya giriş”, “KİV-in hüquqi tənzimlənməsi”, “Jurnalistikanın nəzəriyyəsi və təcrübəsi” fənlərini tədris edir. Eyni zamanda Akif müəllim bir neçə dərs vəsaiti və onlarca elmi məqalənin müəllifidir. Onun “Dünya jurnalistika tarixi”, “Jurnalistikanın əsasları”, 2 cildlik “Jurnalistika” adlı kitablarından tələbələr bu gün də dərs vəsaiti kimi istifadə edirlər. Hazırda Akif müəllim “Jurnalistika və cəmiyyətin informasiya təhlükəsizliyi” adlı dərs vəsaiti üzərində işləyir. Onun “Ordan-burdan” rubrikası altında “Filankəs” imzası ilə mətbuatda 30-a yaxın yumoristik yazıları da dərc olunaraq, geniş oxucu kütləsinin marağına səbəb olmuşdu. Bu yazılar bədii publisistik yazılardır. Təkcə “demokrat dekan” imici yox, həm də ümumtələbə sevgisi qazanmış Akif müəllim barədə “Ədalət” qəzetində çalışan tələbələrin 15 il əvvəl yazdığı təbriki bir daha yada salmaq istəyirəm: “Akif müəllim öz insanlığı, tələbələrə atalıq qayğısı, jurnalist adını yüksək tutması və ən əsası demokratikliyi ilə seçilir. O, dekan vəzifəsindən getsə də, bizim üçün həmişə mənəvi dekandır və dekan olaraq da qalacaq”.
Gözəl pedaqoq və yaxşı insan
Bəli, o, adını jurnalist tələbələrin yaddaşında yaşadır. Bu gün də keçmiş məzunlar fakültəyə gəldikdə ilk soruşduqları müəllimlərdən biri də Akif müəllim olur. Bütün məzunlar onu gözəl pedaqoq və yaxşı insan kimi xatırlayırlar.
Dekabrın 19-u Akif Rüstəmovun doğum günü idi. Onun 77 yaşı, bizim dostluğumuzun isə 33-cü ili tamam oldu. Professoru ad günü münasibəti ilə, özümü isə onu tanıdığım üçün təbrik edirəm!
P.S. Həyatda təmənnasız dostu olanlar məni anlar!
 
Əli Hacıyev,
BDU-nun jurnalistika fakültəsinin baş müəllimi

İdarəetmə prosesi idarəçinin təkcə tabeçiliyində olan şəxslərin fəaliyyətinə nəzarət və onların idarə edilməsi ilə məhdudlaşmır, idarəçilik fəaliyyət sahəsindən aslı olaraq cəmiyyət və fərdlərlə işləmək qabiliyyəti tələb edən mürəkkəb prosesdir. Bu prosesi idarə etmək və problemləri həll etmək üçün yüksək peşəkarlıq, xüsusi istedad və insanların psixologiyasını bilmək bacarığı tələb edilir. İdarəçilikdə istər işçilərinin, istərsədə işlədiyin kütlənin ruh halini bilmək və qarşındakı hər kəsin xarakterinə uyğun davranmaq əsl ustalıq tələb edir.Qarşındakı insanın xarakterini, ruh halini və psixologiyasını bilmək üçün bir çox psixoloji vasitələr olsada ən təsirli və özünü doğruldmuş vasitələrdən biridə fizyonomiya elmidir.
Fizyonomiya bəzi mənbələrdə “fizyognomiya” adlanan bu elm sahəsi üz oxuma sənəti olmaqla yunanca physis-təbiyyət və gnomon-fikir və yaxud rəy mənasını verir. Fizyonomiya elminin inkişafı qədim Çinlə əlaqələndirilir və çinlilər insanın sifət quruluşuna görə onun həyatının uğurlu yaxud uğursuz olacağını müəyyən edə bilirdilər. Lakin fizyonomiya elminin inkişafı təkcə çinlilərlə məhdudlaşmır burada yunan, islam, orta əsr Avropa alimlərinin və müasir dövür alimlərinində rolunu xüsusi qeyd etmək lazımdır.
Qədim yunan alimləri Hippokrat, Aristotel və Plotonun əsərlərində fizyonomiya ilə əlaqədar məlumatlar əksini tapmışdır. Məsələn Aristotel insanın üz quruluşunu, alnını, baş quruluşunu, gözlərini, dərisinin rəngini, saçının rəngini, bədən hərəkətlərini, boyunu, baxışlarını və özünə məxsus xüsusiyyətlərini digər canlılarla müqayisə edərək heyvanlarla insanların oxşar xüsusiyyətlərinin olmasını vurğulamaqla yanaşı eyni zamanda insanın üz quruluşu ilə xarakteri arasında əlaqənin olması mümkünlüyünü qeyd edirdi.
Islam aləmində fizyonomoya “elmi Fərasət” və “elmi Sima” adlanmaqla gizli elmlər sırasında sayılırdı və bu elmdən yalnız sufi şeyxləri, böyük alimlər və xüsusi yetişdirilmiş dövlət xadimləri xəbərdar idilər. Əsası XIV əsrin sonu və XV əsrin əvvəllərində Fəzlullah Nəimi tərəfindən Azərbaycanda qoyulmuş Hürufilik təlimində insanın üz quruluşu haqqında qiymətli araşdırmalar aparılmışdır. Hürufilikdə insanın üzü kitabədir ifadəsi isə mövzunu bir qədərdə dərinə çəkərək mövzuya mistik çalarlar qatmışdır
İslam aləmində bu sahədə bir çox əsərlər və araşdırmalar mövcud olsada böyük sufi Ərzurumlu İbrahim Haqqının Mərifətnamə əsərini xüsusi qeyd etmək lazımdır.İbrahim Haqqı mərifətnamə əsərində fizyognomiya bölməsində insanın üz quruluşu və bədənin ayrı-ayrı əzaları ilə insanın xarakteri arasında əlaqə qurmağa çalışmışdır.
Orta əsr Avropa alimlərindən Giovanni Batissta Della Port təbiyyətin müəyyən qanunları və bəlli vücud formalarına görə insanların ruh hallarının öyrənilməsini mümkün sayırdı.
Fizyonominin inkişafı sahəsində Avropa alimlərinin ən önəmli araşdırmalar Johann Caspar Lavater tərəfindən aparılmışdır. Johann Caspar Lavaterə görə insanın üzündə mövcud olan göz, qaş, alın, çənə, dodaq, yanaq, qulaq, burun və digər üzvlər istər ayrı-ayrılıqda istərsədə birlikdə psixoloji mənalar daşıyır və insan şəxsiyyətinin anlaşılmasında mühüm rola malikdirlər.
Fizyonomoya elminin təməlini insan üzünün “5 həyat cizgisi” və “üzün 3 hissəsi” təşkil edir.
Üzün həyat cizgiləri aşağıdakılardır:
1. Qaşlar.
2. Gozlər.
3. Qulaqlar.
4. Burun.
5. Ağız.
Fizyonomiya elminə görə insanın üzünün “3 hissəsi” aşağıdakılardır:
1. Üst yəni saçlardan qaşlara qədər olan alın hissəsi. Bu bölgə insan bədəninin və ruhunun durumunu ifadə edir.
2. Orta yəni qaşlardan buruna qədər olan hissə. Bu bölgəni tədqiq edərək insanın psixoloji durumunu müəyyən etmək mümkündür.
3. Aşağı yəni burundan çənənin altına qədər olan hissə. Bu bölgə insanın xarakerini oxumağa imkan verir.
Fizyonomiya elminə görə insanın alın bölgəsi fiziki quruluşuna görə üç hissəyə bölünür.
1. Alının hər iki kənarları birinci hissəsidir və alının bu hissəsinin daha qabarıq olması şəxsin güclü yaddaşı olmasına dəlalət edir.
2. Alının ikinci hissəsi hər iki tərəfdəki birinci hissədən ortaya doğru olan bölgələrdir ki, bu bölgələrinin daha qabarıq olması şəxsin düşünmə gücünə dəlalət edir.
3. Alının üçüncü hissəsi tən orta hissəsidir ki, bu hissənin daha çox qabarıq olması insanın yaradıcılıq qabiliyyətinin güclü olmasına dəlalət edir.
Müasir dövrümüzdə fizyonomi sahəsində dərin araşdırmalar aparılmaqda və fizyonominin elmi əsaslarının subut olunması sahəsində təcrübələr davam etməkdədir. Araşdırmaların əsasını fizyonominin falçılıq və gələcəkdən xəbər vermə vasitəsi deyil insan üzünün oxunmasının elmi xüsusiyyətlərinin subut edilməsi təşkil edir.
Artıq dünyanın böyük biznes quruluşlarında namizədlərin işə qəbul zamanı üz oxuma mərhələsindən keçirildikləri və fizyonomiya sahəsində mütəxəssislərin təcrübələrindən istifadə edildiyi məlumdur. General Elektrik və American Airlines kimi nəhənglərin üz oxuma xidmətlərindən istifadə etdikərini və bu sahədə xüsusi daxili kursların təşkil edilməsini nümunə kimi göstərmək olar.
Bu metoddan istifadə təkcə biznes quruluşları ilə məhdudlaşmır və artıq dünyanın əksər dövlətlərində polis, xüsusi xidmət orqanları, psixoloji araşdırmalar sahəsində, idarəçlik və digər sahələrdə insanları tanıma və xarakterlərinin analiz edilməsində istifadə edilir.
Maraqlıdır ki, Amerikada idarəçilərin işə qəbulu zamanı namizədlər seçilərkən fizyonomi mütəxəssisləri tərəfindən namizədlərin yandan və qarşıdan olmaqla sifət cizgilərini aydın ifadə edən müxtəlif formalarda şəkilləri fizyonomi testlərlə incələnərək onların işə qəbulu haqqında qərar verilir.
Üz oxuma elminə görə insan üzünün cizgiləri və baxışları insanın müxtəlif qabiliyyət və bacarıqları haqqında fikir irəli sürülməsinə imkan verir. Buraya həmən insanın zehni inkişafı, yaradıcılıq qabiliyyəti, idarəçilik qabiliyyəti, ünsiyyətcil olması, düz danışan və yaxud yalana meyilli olması, duyğusallığı, xəsisliyi, xəstəlikləri, mübarizliyi və digər xarakterik xüsusiyyətlərinin üzə çıxarılmasını əlavə etmək olar.
Eyni zamanda şəxsin həyatında baş vermiş hər cür fiziki və psixoloji hadisələr və yaşadığı sıxıntılar insanın üz cizgilərinin formalaşmasına təsir edir ki, bunlarda fizyonomi mütəxəssislərinin gözündən yayınmır və həmən şəxs barəsində gəlinən nəticələrdə öz əksini tapır.
Təbii ki, bu gün fizyonomiyadan təkcə dövlət idarəçiliyi və biznes sahəsində istifadə edilmir. Bu elimdən tarixin böyük şəxsiyyətlərinin portret və heykəlləri tədqiq edilərək həmən şəxslərin xarakterlərinin oxunmasında istifadə edilir.
Fizyonomiyanın bu qədər əhəmiyyətli elm sahəsi olması ondan istifadənin zəruriliyini sübut edir. Azərbaycanda fizyonomiya elminin inkişafı və yerli mütəxəssislərin yetişməsi müxtəlif dövlət qurumlarının fəaliyyətinin dahada effektiv olmasına, yerli özünüidaretməni həyata keçirən bələdiyyələrin fəaliyyətnin daha səmərəli təşkilinə və yerli şirkətlərin biznes fəaliyyətlərində uğur qazanmalarına böyük tövhələr verə bilər.

Hökməli bələdiyyəsinin sədr müavini
Fərman Salmanlı

Hazırda Azərbaycan qeyri-neft sektorunun aparıcı rola malik olduğu innovativ iqtisadi inkişaf modelinə keçid dövrünü yaşayır. Elmi və texnoloji inkişaf səviyyəsi nəzərə alınmaqla mahiyyət etibarilə aqrar sektor da artıq, demək olar ki, sənayeyə çevrilmişdir. Bu, təxminən son 130 il ərzində üçüncü, müstəqillik əldə edildikdən sonra isə ilk belə transformasiyadır. Biz həqiqətən də uğurlu gələcək baxımından geniş imkanlara malik olduğumuz heyrətamiz bir dövrdə yaşayırıq. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin dediyi kimi, “İnkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsinə nəzər salsaq görərik ki, o uğurların təməlində intellektual potensial, texnoloji tərəqqi, elmin inkişafı və təhsil səviyyəsi dayanır. Gələcəkdə bu amillər daha da böyük rol oynayacaq. Çünki bu gün istər iqtisadi sahədə, sənaye istehsalının inkişafında, hər bir sahədə müasir texnologiyalar hər şeyi həll edir”.

Azərbaycan öz tarixində əvvəlki hər üç sənaye inqilabını yaşamışdır. Birinci inqilab zamanı su və buxar enerjisi əl əməyinin mexanikləşdirilməsinə imkan yaratmış, enerji mənbəyi kimi odun və daş kömür çıxış etmişdir. İkinci sənaye inqilabı elektrik enerjisi ilə bağlı texnologiyalardan istifadə hesabına mümkün olmuşdur. Bu, kütləvi istehsalın yaradılmasına imkan vermiş, istehlak bazarları formalaşdırmışdır. Kömürdən əlavə, əsas enerji mənbəyi karbohidrogen yanacağı olmuşdur. Üçüncü sənaye inqilabı elektronika və informasiya texnologiyaları ətrafında inkişaf edib postsənaye və ya informasiya dünyası adlandırılan fenomeni doğurmuşdur. Bu istehsalın avtomatlaşdırılması ilə nəticələnmiş və öz növbəsində də sənayedə məşğul olan işçilərin sayını sürətlə azaltmışdır. “Rəqəmsal” adlandırıla bilən dördüncü sənaye inqilabı yalnız istehsal və istehsalın idarəedilməsi sahələrindən yox, həmçinin avtonəqliyyat kimi sahədə də insanların rolunu minimuma endirəcək. Avtomatlaşdırma və robotlaşdırma fiziki, rəqəmsal və bioloji obyektlər arasında olan sərhədləri silir. Azərbaycan, digər ölkələr kimi, bir tərəfdən çoxsaylı imkanlar yaradan, digər tərəfdən isə qeyri-peşəkarlığa, qeyri-effektifliyə, qeyri-rəqabətliyə amansızcasına yanaşan qloballaşan dünya şəraitində yaşayır. Bundan əlavə, dünya Qərbin yenidən sənayeləşməsi dövrünü yaşayır, indi sənaye Asiyadan Avropaya və ABŞ-a “qayıtmağa” başlayır. Yuxarıda göstərilənləri nəzərə alaraq demək olar ki, Azərbaycanda üçüncü neft bumu “tam zamanında başa çatır”. Bu isə o deməkdir ki, ölkəmiz öz sənaye siyasətinin formalaşmasında müasir dünya proseslərini nəzərə ala biləcək.

Amerikalı alim Devid Autor 1980-2005-ci illəri əhatə edən dövrdə ABŞ sənayesinin müxtəlif sahələrində işçilərin ixtisasından asılı olaraq əmək bazarının dəyişməsini araşdırmışdır. Onun tədqiqatları göstərmişdir ki, aşağı və yüksək ixtisaslı işçilər arasında məşğulluq artmış, orta ixtisaslı işçilər arasında isə azalmışdır. Bunun əsas səbəbi ilk növbədə orta çətinlikli işlərin avtomatlaşdırılmış həllinə geniş yer verilməsidir. Həmin işlərdə kifayət qədər şablon elementlər var ki, bu da onların asanlıqla avtomatlaşdırılmasına imkan verir. Bundan başqa, bu işlərə görə yüksək əməkhaqqı verilməsi onların avtomatlaşdırılmasının biznes sahibləri üçün iqtisadi baxımdan cəlbedici olmasını şərtləndirmişdir.

Beləliklə, hazırda dünyada növbəti sənaye inqilabı baş verir və bu sənaye inqilabı istehsalın və idarəetmənin avtomatlaşdırılmış və robotlaşdırılmış vasitələrinə əsaslanır. Buna görə də iqtisadi səmərəlilik prioritet olaraq ön plana çıxır və milli şirkətlərin beynəlxalq rəqabətdən qorunmasında dövlət olduqca məhdud imkanlara malikdir. Həmişə olduğu kimi, idarəçiliyin keyfiyyəti hər bir uğur və uğursuzluğun təməlində dayanır.

Məqsəd və ona çatmağın yolları müəyyən edildikdən sonra idarəçiliklə bağlı istənilən tapşırığın yerinə yetirilməsi zamanı resursların (maliyyə, insan, təbii və digər) məhdudluğu faktoru üzə çıxır. Bu məhdudiyyətləri aradan qaldırmağın yeganə yolu mövcud imkanların genişlənməsinə və qarşıya qoyulmuş məqsədlərə nail olunmasına imkan verən istiqamətlər üzrə resursları səfərbər etməkdir. Bu baxımdan innovasiya sahəsində intellektual resursların səfərbər edilməsinin vacibliyi əhəmiyyətli dərəcədə artır.

Beynəlxalq standartlara əsasən, innovasiya bazara çıxarılan yeni və ya təkmilləşdirilmiş məhsul, yeni və ya təkmilləşdirilmiş texnoloji prosesdə təcəssüm olunan innovativ fəaliyyətin son nəticəsidir. İnnovasiyanın texniki və ya hər hansı bir maddi formada olması mütləq deyidir. Marketinq texnologiyası, maliyyə məhsulları kimi nümunələri yada salmaq kifayətdir. Məhsul və xidmətlərin istehsalının keyfiyyətinin yüksəldilməsinə xidmət edən innovasiyalar şirkətlərin bazarda yerini möhkəmləndirir və onun inkişafını sürətləndirir. Bir çox hallarda isə hər hansı bir innovasiya ətrafında yeni şirkətlər meydana çıxır. Şirkətlərin bu cür yaranmasına dair nümunələr göstərməyə ehtiyac yoxdur, belə ki, bu barədə məlumatı internetdən asanlıqla əldə etmək mümkündür. Yeri gəlmişkən, internet də bir zamanlar innovasiya idi!

Dünya bazarında bir çox təbii resursların qiymətinin kəskin azalması ölkələrin resursyönümlü inkişaf modelindən innovativ inkişaf modelinə keçməsini stimullaşdırır. Bu inkişaf modelində başlıca komponentlərdən biri “start up” şirkətlərdir. Bu terminin bir neçə formada izahı var. Lakin mahiyyət ondan ibarətdir ki, ideyalar öz müəllif və ya müəlliflərinə rahatlıq vermir, onları fəalyyət göstərməyə, bu ideyaların işlənməsi, istifadə edilməsi və satış yollarını axtarmağa vadar edir. Təcrübə göstərir ki, ideyaya malik olan və ya axtarışda olan insanları bir yerə yığmaqla gəlir gətirən şirkətlərin yaradılması prosesini əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirmək olar.

Sənaye bir çox hallarda bir-birinə müxtəlif növ xidmətlər göstərən bütöv şirkətlər qrupunun yerləşdiyi coğrafi regionda cəmləşməyə, başqa sözlə, klasterləşməyə meyilli olur. Klasterləşmə klasterdə birləşmiş şirkətlərin rəqabət üstünlüyünün reallaşmasını təmin etməklə yanaşı, həm də burada şirkətlərin öz müstəqilliyini saxlaya bilir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən ölkədə pambıqçılığın inkişaf etdirilməsi və Mingəçevir şəhərində bu qiymətli xammalın emal edilməsi üçün müəssisənin yaradılmasına dair irəli sürülən ideya klaster təşəbbüsüdür. Bu siyasət iqtisad elmi baxımından əsaslı, məntiqli, məqsədəuyğun və mövcud çağırışlara tam adekvatdır.

Azərbaycanda sənayenin inkişaf siyasəti elmi tədqiqatlara olan tələbi artıracaq, kəşflər və sahibkarlığın inkişafı üçün əlverişli mühit yaradacaq. Eləcə də ölkənin iqtisadi həyatında başlayan dəyişikliklər həm də universitetlər üçün yeni imkanlar yaradacaq.

Universitetlərin başlıca funksiyası təhsildir. Universitet həmçinin tədqiqatla, elmi fəaliyyətlə məşğul olur. Bu, ikinci funksiyadır. Digər bir funksiyanı – sahibkarlıq funksiyasını qeyd etmək istərdik. Universitetlər birbaşa olaraq sənaye klasterinin formalaşması prosesinin başladığı regionun iqtisadi inkişafını stimullaşdıra bilərlər. İstənilən universitet biliklərin, texnologiyaların, sahibkarlıq və innovasiyaların yaranması və ötürülməsi mərkəzinə çevrilə bilər.

İnnovativ, elmi və sahibkarlıq fəaliyyəti üçün mühitin yaradılmasına yönəlmiş xidmətlər universitet ətrafında tədris, elmi və maliyyə resurslarının cəmləşməsinə imkan verəcək. Artıq qeyd edildiyi kimi, sənaye dar ixtisaslaşma çərçivəsində cəmləşməyə meyillidir və bunun səbəbi A.Marşalın dediyi kimi, “biliklərin axını” effektidir.

Biliyə tələbin olduğu yerdə təhsil və elmə də tələb olacaqdır. Azərbaycanda universitetlər ənənəvi olaraq sənayenin inkişaf etdiyi regionlarda yerləşir. Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra sənayenin böyük bir hissəsi obyektiv səbəblərdən inkişafdan qaldı və ya bütövlükdə sıradan çıxdı. İnkişafın resursyönümlü modelinin tükəndiyi və ölkənin gələcək inkişafının əsasən sənaye ilə bağlı olduğu bir vaxtda ali təhsil sistemi cəmiyyət üçün xüsusi bir dəyər kəsb edir. Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə 7 oktyabr 2016-cı il tarixində keçirilən Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin iclasında təhsil naziri Mikayıl Cabbarovun dediyi kimi: “Azərbaycanın yeni iqtisadi modeli bizim milli iqtisadiyyatımızın rəqabətqabiliyyətliyinin insan kapitalının keyfiyyətinin artırılması yolu ilə yüksəldilməsini tələb edir. Yeni təhsil klasterlərində yaradılacaq onlarla yeni ixtisaslar iqtisadi subyektlər və müəssisələrlə sıx əməkdaşlıq etməlidirlər”.

Təhsil sistemi insan kapitalının keyfiyyətinə təsir edən yeganə amil deyil. Lakin məhz o, cəmiyyətin intellektual elitasını formalaşdırır. Təhlillər göstərir ki, ali təhsilli məşğul əhalinin payı orta hesabla Avropa İttifaqı ölkələrində 22%, İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı ölkələrində (OECD) 27%, ABŞ-da 33%, Rusiya Federasiyasında 54%-dir. Azərbaycanda bu göstərici 17% təşkil edir. Beləliklə, etiraf etmək lazımdır ki, Azərbaycanda ali təhsilli insanların sayının artması potensialı yüksəkdir. Azərbaycan son dövrlərdə dünya əmək bölgüsü çərçivəsində aşağı əməkhaqqı olan ixtisasları, yəni “kasıblıq üzrə ixtisaslaşma”nı deyil, “varlılıq üzrə ixtisaslaşma”nı seçdiyi üçün bu sahədə vəziyyətin köklü şəkildə dəyişəcəyini proqnozlaşdırmaq olar.

Hesab edirik ki, ölkəmizin bir sıra regionlarının müasir texnopolislərə çevrilməsi prosesinin mərkəzində universitetlər dayanmalı və bu proses daha da sürətlənməlidir. Artıq Bakı, Gəncə, Sumqayıt, Mingəçevir və Lənkəran belə potensiala malikdir. Azərbaycanın digər regionlarında da kifayət qədər potensial var. Formalaşan klasterlərə universitetləri daxil etmək və onların bazasında elmi və sahibkarlıq fəaliyyətini təşkil etmək olduqca vacibdir.

Universitetlər insanlara təhsil verməklə yanaşı, həm də gələcək alimləri, istedadlı sahibkarları, komanda liderlərini formalaşdırmağa yardım edirlər. Düşünürük ki, regionlar arasında klasterlər formalaşdıran sənaye sahələrinin inkişafı sahəsində rəqabət güclənəcək. Burada üstünlük regionun təhsil, elmi, innovasiya və mədəni mərkəzinə çevrilməyə hazır olan universitetin yerləşdiyi regiona verilməlidir. Bu isə, öz növbəsində, Azərbaycanın rəqabətqabiliyyətliyini birmənalı olaraq artıracaqdır.

Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin rektoru, professor Ədalət Muradov,

Azərbaycan Respublikası təhsil nazirinin müşaviri Fərhad Əmirbəyov

????????????????????????????????????

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasının rəhbəri, akademik Ramiz Mehdiyevin “Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi Ermənistanın vətəndaş cəmiyyəti kontekstində” adlı məqaləsi dərc olunub.

“2016-cı ilin aprel hadisələrindən sonra Ermənistan-Azərbaycan qarşıdurma xəttində partlayış təhlükəli gərgin vəziyyətdə ciddi dəyişiklik olmayıb. İstər iki ölkənin prezidentlərinin görüşləri, istərsə də ATƏT-in Minsk qrupunun vasitəçilik fəaliyyəti lazımi nəticələr verməyib. Qarabağ probleminin həllində, danışıqların bərpa olunmasında ən nüfuzlu beynəlxalq təşkilatlar və ayrı-ayrı siyasi xadimlər iştirak edir. Lakin hələlik heç kəs təminat verə bilməz ki, Dağlıq Qarabağda atəşkəs rejimi yaxın gələcəkdə ədalətli sülhlə başa çatacaq. Ona görə ki, əslində müharibə nə cəbhədə dayandırılıb (işğal edilmiş ərazilər indiyə qədər işğaldan azad olunmayıb), nə diplomatik, nə də media məkanında başa çatıb. Dağlıq Qarabağ münaqişəsi həm biznes sahəsi, həm də siyasət – çirkli biznes və məkrli siyasət qurmaq imkanı kimi kimlər üçünsə sərfəlidir.

Məqalənin tam mətni ilə http://qhtxeber.az/news/a-61038.html buradan tanış ola bilərsiniz.

Həmid VƏLİYEV,  

BDU Beynəlxalq jurnalistika Kafedrasının, müdiri professor

Artıq xəbər verildiyi kimi, noyabrın 16-17-də Bakıda dünya xəbər agentliklərinin V konqresi, Asiya və Sakit Okean Ölkələri Təşkilatnın XVI Baş Assambleyasının birgə iclasları keçirilmişdir. Beş qitəni, 80 ölkəni, dünyanın 100-dən artıq aparıcı xəbər agentliyini təmsil edən 200 nəfər qonağın, BMT-UNESCO-nun rəsmi nümayəndəsinin, habelə regional media qurumları əməkdaşlarının iştirak etdiklərii  tədbirin açılış mərasimində  Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev dərin məzmunlu nitq söyləmiş, ölkəmizdə medianın inkişafı üçün hər cür şəraitin yaradıldığından danışmış, bu gün Azərbaycanda 40-dan artıq gündəlik, 200-dən çox həftəlik və aylıq qəzetin mövcud olduğunu göstərmiş, ölkə ərazisində 10 milli, 1 peyik, 13 regional və 17 kabel televiziyasının yayımlandığını, ölkəmizi internetin tam azad olduğu məkan kimi vurğulamışdır.

Dövlətimizin başçısı ölkəmizdə mətbuat azadlığının mövcudluğunu qeyd etməklə yanaşı, beynəlxalq jurnalistikanın təmsilçilərini daha ədalətli mövqedə dayanmağa  və dünyada baş verən hadisələri dəqiqliklə təhlil etməyə çağırmışdır; konqres iştirakçılarının nəzərinə çatdırmışdır ki, medianın rolu gündən-günə artır və bununla yanaşı məsuliyyət də artır. “Biz bir çox hallarda media tərəfindən işıqlandırılan hadisələrin gərginlik, qan tökülməsi və qarşıdurma yaratdığının şahidi oluruq. Bu səbəbdən əməkdaşlıq dəyərlərinin təşviqi baxımından xəbər agentliklərinin və medianın dəstəyi olduqca əhəmiyyətlidir. Bununla siyasətçilər ümumbəşəri dəyərlərin müdafiəsi üçün yeni imkanlar əldə etmiş olurlar. Bununla dəyərlərin təşviqində bizə daha ardıcıl və fəal olmaq fürsəti verilmiş olur. Bəzən mediada gördüklərimiz və oxuduqlarımız reallıqdan fərqlənir. Bunu şəxsi təcrübəmdən deyə bilərəm. Əlbəttə, istənilən dövlətin Prezidenti kifayət qədər dəqiq məlumat mənbələrinə malikdir. Ancaq beynəlxalq media vasitəsilə izlədiyimiz bu və ya digər eyni hadisə onun kim tərəfindən təqdim edilməsindən asılı olaraq, bəzən fərqli şəkildə çatdırılır. Bu səbəbdən biz eyni hadisənin siyasi motivlərə əsaslanan fərqli təqdimatının şahidi oluruq. Yaxın Şərq, müharibələr, Avropa, postsovet məkanı – burada eyni hadisə fərqli şəkildə təqdim edilir. Yəni, biz burada siyasi motivlər və müəyyən mənada müxtəlif siyasi dairələrin müdaxiləsinin şahidi oluruq. Hadisələrin gedişi müəyyən çərçivəyə salınır, təqdim edilməli olan məsələlər müəyyənləşdirilir, digər mövzular isə qadağan edilir.”

Bu tarixi nitq Azərbaycan jurnalistikası, xüsusilə də beynəlxalq jurnalistikamız qarşısında şox böyük vəzifələr qoyur,  sahənin inkişaf etdirilməsinin vacibliyini  irəli sürür.

Beləliklə , beynəlxalq jurnalistika bu gün həmişə olduğundan daha aktualdır, bu sahə üçün kadr hazırlanmasının yaxşılaşdırılması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bəs bizdə bu sahədə vəziyyət necədir?

Azərbaycan ali məktəblərinin bayraqdarı Bakı Dövlət Universiteti müstəqillik illərində kadr hazırlığı və yeni ixtisasların tətbiqi sahəsində müəyyən uğurlar qazanmışdır. Belə uğurlardan biri də jurnalist kadrlarının hazırlanması sahəsindədir. 2004–cü ilin ortalarında  universitetin Elmi Şurası jurnalistika fakültəsində Beynəlxalq jurnalistika kafedrasının yaradılması haqqında qərar vermişdir. Bundan bir az sonar isə rektorluq Beynəlxalq jurnalistika kafedrasının müdiri vəzifəsini tutmaq üçün müsabiqə elan etmişdi. Əlbəttdə, belə bir yeniliyi xaotik vəziyyəti aradan qaldırmaqda, kütləvi informasiya vasitələrində əsas etibarı ilə peşəkarların işləməsini təmin etməkdə,  jurnalistikamızın beynəlxalq miqyasda özünə layiq yer tutmasında bu kafedranın rolu ölçüyəgəlməz dərəcədə böyük olacaqdı.

Bu sətirlər oxucuda elə təsəvvür yaratmasın ki, beynəlxalq jurnalistika Azərbaycan üçün yenilik olub,  bu sahədə heç bir təcrübəmiz yox idi. Əslində, biz bu ixtisasa  qayıdırdıq. Ədalət naminə demək lazımdır ki, sovet imperiyasının dağılmasından sonra adı dünya xəritəsinə yazılmış yeni bir suveren dövlət – Azərbaycan Respublikası, qədim mədəniyyət və zəngin təbii sərvətlər diyarı, Qafqazda ən böyük ölkə olan bu respublika -şimalı və cənubu, qərbi və şərqi bir-biri ilə bağlayan şərti geosiyası xətlərin qovuşduğu ərazidə yerləşdiyindən dünya dövlətlərinin,  dünya xalqlarının və beynəlxalq təşkilatların diqqətini cəlb etdi. Beynəlxalq münasibətələrdə Azərbaycanın bütün tarixi ərzində misli görünməmiş dərin dəyişikliklər baş verdi. Azərbaycan Birləşmiş Millətlər Təşkilatına, İslam Konfransı Təşkilatına və bir sıra digər iri beynəlxalq təşkilatlara qəbul edildi. Bu müstəqillik, bu azadlıq asanlıqla qazanılmadı. Müstəqilliyimizin düşmənləri 1988-ci ildə Qarabağ fitnəkarlığını, 1990-cı ildə 20 Yanvar faciəsini törətmək, respublikamızda dövlət çevrilişlərinə dəstək verməklə daxili sabitliyi pozmağa, ölkədə hərc-mərclik yaratmağa və beləliklə, dərinləşməkdə olan müsbət proseslərin qarşısını almağa çalışsalar da, heç nəyə nail ola bilmədilər.

Azərbaycan müstəqillik əldə etdiyi elə ilk vaxtlardan etibarən dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi, xarici ölkələrlə siyasi, iqtisadi və mədəni əlaqələrin genişləndirilməsi sahəsində böyük işlər görməyə başladı. Müstəqil dövlətə layiq kadrların, SSRİ dövründə Azərbaycanda hazırlanmayan bir sıra ixtisaslar üzrə kadrların yetişdirilməsinə mühüm əhəmiyyət verildi. Müxtəlif ixtisaslar üzrə kadrlar hazırlamaqda həmişə öncül yerdə gedən Bakı Dövlət Universiteti yenə də birinciliyi əldən verməməyə çalışdı. Hələ müstəqillik uğrunda mübarizənin ilk illərində BDU-da beynəlxalq hüquq, beynəlxalq münasibətlər və beynəlxalq jurnalistika ixtisasları sahəsində mütəxəssislər hazırlanması ideyası meydana çıxmışdı.

BDU-nun Elmi Şurası 1990-1991-ci tədris ilində o dövrədək Azərbaycanda hazırlanmayan kadrlar yetişdirmək, bu sahədə mövcud boşluğu aradan qaldırmaq məqsədilə Beynəlxalq münasibətlər və Beynəlxalq hüquq fakültəsini yaratdı. Burada Beynəlxalq münasibətlər, Beynəlxalq hüquq və Beynəlxalq jurnalistika ixtisasları üzrə mütəxəssislər meydana çıxdı. Fakültə Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunu əvəz edən bir ali məktəb təsiri bağışlayırdı. Beynəlxalq jurnalistika bölməsinin tədris planı, Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun və Moskva Dövlət Universitetinin təcrübəsindən bəhrələndiyinə görə BDU-nun jurnalistika fakültəsinin tədris planından əsaslı surətdə fərqlənirdi. Tələbələrə ixtisas fənləri beynəlxalq yönümdə öyrədilirdi, xarici dillər dərindən tədris edilirdi. Tələbələr eyni zamanda diplomatik yazışma qaydalarına, beynəlxalq hüququn əsaslarına  yiyələnirdilər. Beləliklə, Beynəlxalq jurnalistika ixtisasına sahib olanlar təkcə jurnalist kimi yox, həm də politoloq və diplomat kimi yetişirdilər. Onların xarici dilləri, xüsusilə ingilis, fransız və alman dillərini mükəmməl bilmələri, İnternetdən istifadə etməyi bacarmaları əcnəbi dillərdə olan ən yeni ədəbiyyatdan istifadə etməyə imkan verirdi. Tələbələrin yazdıqları diplom və dissertasiya işləri yüksək elmi-nəzəri səviyyədə olurdu. Onlarda yenilik hissi, zamanın ruhu duyulurdu.

Qısa bir zamanda böyük nüfuz qazanan, Azərbaycan jurnalistikasına yeni nəfəs gətirən Beynəlxalq jurnalistika şöbəsi  jurnalistika fakültəsinin müəllimlərini narahat etməyə başladı və onlar həmin şöbənin  bağlanmasını, ən yaxşı halda isə jurnalistika fakültəsinə birləşdirilməsini təklif edir, Beynəlxalq jurnalistikanın mövcudluğunu danır, onun heç bir maddi-texniki bazasının olmadığını sübuta yetirməyə çalışırdılar. Jurnalistika fakültəsinin başbilənləri ötən əsrin 50-60-cı illərindən qalma mikrofonu və primitiv radiostudiyasını maddi-texniki baza kimi qələmə verirdilər. Beynəlxalq jurnalistika şöbəsinin  tələbələrinin ən yeni ədəbiyyata malik kitabxanadan istifadə etdiklərini, İnternetin xidmətlərindən yararlandıqlarını bilmir, yaxud bilmək istəmirdilər.

Beynəlxalq jurnalistika şöbəsinin  lüzumsuzluğu haqqında səhv fikirlər   çox təəssüf  ki, yaxşı təşəbbüsün əl-qolunu bağladı. Jurnalistika fakültəsinin Beynəlxalq jurnalistikaya qarşı “mübarizəsi” Beynəlxalq jurnalistika üzrə bakalavr pilləsinə qəbulun dayandırılmasına səbəb oldu, Beynəlxalq jurnalistikanın elə ilk buraxılışlarının böyük nüfuz qazanmasına heç kəs əhəmiyyət vermədi, tələbələrin və məzunların səsinin ən mötəbər idarələrdən, kütləvi informasiya vasitələrindən, tanınmış xarici firmalardan gəlməsinə diqqət yetirən olmadı. Belə faktlara isə diqqət yetirməyə dəyərdi. Beynəlxalq jurnalistika ixtisasına yiyələnmiş Mətin Mirzə Xarici İşlər Nazirliyinin mətbuat mərkəzinin rəhbəri idi; Rauf Ocaqverdiyev AZAL-da şöbə müdiri, Ruslan Səmədov Qərb Universitetində rəhbər vəzifədə çalışırdılar; Fərhad Quliyev BP şirkətində fəaliyyət göstərirdi; Xəlil İbrahim Seyhan Türkiyənin STV kanalında Azərbaycan həqiqətlərini dünyanın 100-dən çox ölkəsinə yayırdı; Azərbaycan Avropa Şurasına qəbul edilən vaxt AzTv-ni və Space TV-ni Beynəlxalq jurnalistika şöbəsini bitirmiş Elnar Məmmədlinin  və Mehman Mehdiyevin təmsil etmələri onların peşə hazırlığının yüksəkliyindən, mənəvi keyfiyyətlərindən xəbər verirdi. Məzunlarımızdan Qabil Orucov Mərkəzi Seçki Komissiyasının üzvü  idi. Leyla Tağıyeva ANS TV-nin ən yaxşı müxbirlərindən biri hesab edilir: “Gəlir hara gedir?” verilişinin yaradıcısı və aparıcısı idi.

Bütün bunları dedikdən sonra belə bir suala cavab vermək lazım gəlir: “Azərbaycana beynəlxalq jurnalist lazımdırmı?” Bu suala müstəqilliyimizi, dünya ölkələrinə getdikcə genişlənən inteqrasiyamızı nəzərə almaqla cavab vermək olar: “Azərbaycana beynəlxalq jurnalist su kimi, hava kimi lazımdır”. Müasir jurnalistikamızı dünya standartları səviyyəsinə çatdırmaq üçün Beynəlxalq jurnalistika ixtisasına yiyələnən kadrların yetişdirilməsinə diqqət yetirilməlidir.Təəssüf ki, bakalavr pilləsinə qəbul dayandırıldı və Beynəlxalq jurnalistikanın magistraturası 1999-2000-ci dərs ilində jurnalistika fakültəsinə qatıldı.

Öz iddialarını dünyada Beynəlxalq jurnalistikanın mövcud olmaması ilə əsaslandırmağa çalışanlara demək lazımdır ki, İkinci dünya müharibəsindən sonra İngiltərənin “Sandi Tayms” qəzetinin rəhbərliyi bu mətbuat orqanında çap olunan xarici informasiyanın səviyyəsindən narazı idi və tədbir görməyi qərara aldı. Əvvəllər Röyter agentliyində, sonra isə “Tayms” jurnalında Moskva müxbiri işləmiş Yan Fleminqdən xahiş etdi ki, “Sandi Tayms” qəzetinin nəzdində Beynəlxalq jurnalistlər korpusu yaratsın. Böyük təcrübəyə və zəngin nəzəri biliyə malik olan, Moskva mühitində bərkdən-boşdan çıxmış ingilis jurnalisti tapşırıq üzərində xeyli işlədikdən sonra öz layihəsini redaksiyanın rəhbərliyinə təqdim etdi. Burada bir sıra şərtlər vardı. Həmin şərtlərin ən vaciblərini vurğulamaq istərdik.

Birinci şərt: Beynəlxalq jurnalist ən azı bir xarici dili mükəmməl bilməlidir.

İkinci şərt: müxbir işləyəcəyi ölkənin və regionun tarixini və mədəniyyətini, etnoqrafiya və coğrafiyasını, ölkədə yaşayan xalqların adət və ənənələrini bilməlidir.

Üçüncü şərt: Beynəlxalq jurnalistin öz nöqteyi-nəzəri, dərin biliyi və müstəqil xarakteri olmalıdır.

Dördüncu şərt: müxbir işləməyə göndərildiyi ölkədə yaşamalıdır.

Qeyd etmək lazımdır ki, Yan Fleminqin hazırladığı layihə bu günün özündə də aktualdır. Ölkəmiz Beynəlxalq jurnalistika orbitində yerini getdikcə möhkəmləndirmək, beynəlxalq jurnalistikamızın uğurlarını təmin etmək üçün bu şərtləri həyata keçirməlidir. Mütəxəssislər belə hesab edirlər ki, mətbuatın dördüncü hakimiyyət olduğundan danışarkən məhz Beynəlxalq jurnalistikanın üzərində dayanmaq lazımdır, çünki Beynəlxalq jurnalistikada informasiya son dərəcə məqsədyönlü olur. Yeri gəlmişkən, deyək ki, əgər 1988-ci ildə – Qarabağda ermənilərin bu torpağı Ermənistana qatmaq uğrunda hərəkatı qızışmağa başladığı bir zamanda Azərbaycan Beynəlxalq jurnalistika orbitində olsaydı, yəni Azərbaycanın heç olmazsa, inkişaf etmiş bəzi ölkələrdə, o cümlədən ABŞ, İngiltərə, Almaniya, İtaliya və Fransa kimi bir neçə ölkədə Beynəlxalq jurnalistika ilə məşğul olan nümayəndələri fəaliyyət göstərsəydi, biz informasiya blokadasında qalmazdıq, xalqımızın haqq səsi eşidilərdi.

Beynəlxalq jurnalistika beynəlxalq münasibətlərin tərkib hissəsidir, bu münasibətlərin formalaşmasında, inkişafında və tənəzzülündə onun rolu ölçüyəgəlməz dərəcədə böyükdür. Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunda beynəlxalq jurnalistika fakültəsi artıq 50 ildən çoxdur ki, fəaliyyət göstərir. Həmin fakültə öz auditoriyalarına MDBMİ-nin xüsusi kateqoriyasını – ən yüksək təhsilli, ən əvvəl, istedadlı və yaradıcı şəxsiyyətləri toplamışdır. Mövcud olduğu illər ərzində fakültə Aleksandr Qurnov,Artyom Borovik, Aleksey Kondulukov, Yaroslav Skvortsov, Stanislav Kuçer və başqaları kimi məşhur jurnalistlər yetişdirmişdir. Fakültədə Rusiyada ilk dəfə olaraq ictimaiyyətlə əlaqələr (Publik relations) ixtisası üzrə mütəxəssislər hazırlamağa başlamışlar. Beynəlxalq turizm üzrə menecerlər hazırlanması üçün şöbənin açılması fakültənin tarixində mühüm mərhələ olmuşdur.

Beynəlxalq jurnalistika fakültəsində xarici dillərin tədrisi əsas yer tutur və tədris planında buna bütün fənlərdən daha çox – 425 saat ayrılır.

Fakültədə tədris olunan fənləri bizim jurnalistika fakültəsində öyrədilən fənlərlə müqayisə etsək, beynəlxalq jurnalistika ilə adi jurnalistika arasındaki fərqləri aydınca görmək olar. Bizim jurnalistlərə “İnformatika” fənni tədris edilir. Lakin riyaziyyatdan zəif biliyə malik tələbələr informatikanı lazımi səviyyədə qavraya bilmirlər. Görünür, bunu nəzərə alan MDBMİ-nin beynəlxalq jurnalistika fakültəsinin rəhbərliyi tələbələrə 140 saat həcmində “Riyaziyyat və informatika” fənninin öyrədilməsini zəruri hesab edir. “Diplomatik və konsulluq xidməti və protokol” (70saat), “Beynəlxalq jurnalistin yaradıcıllıq emalatxanası” (50 saat), “Beynəlxalq mövzuda reportaj” (50 saat) fənlərinin tədris edilməsi, “Kütləvi kommuniksiyanın psixologiyası” və “Jurnalistikanın sosiologiyası” kurslarına yer ayrılması Beynəlxalq jurnalistikanın adi jurnalistikadan fərqlərini görməyə imkan verir.

Bundan əlavə, Beynəlxalq jurnalistika fakültəsində “Rusiyanın beynəlxalq münasibətlər və xarici siyasət tarixi” kursuna 340 saat yer ayrılması çox şey deyir. “Xarici siyasət idarəsinin informasiya-analitik işi” kursunun öyrədilməsi də beynəlxalq jurnalistika ixtisasının əhəmiyyətini artırır. Bizim hələ də məhdud təsəvvürə malik olduğumuz “İşgüzar jurnalistika” kursunun vacibliyini də unutmaq olmaz. Bir sözlə, Beynəlxalq jurnalistika fakültəsinin tədris planına nəzər yetirərkən burada hər şeyin vacib olduğunu, ikinci dərəcəli fənlərin olmadığını aydınca görürük.

Bəziləri mətbuatı, jurnalistikanı dördüncü hakimiyyət hesab edirlər. Əlbəttə, mətbuatı güzgü adlandıranlar da çoxdur, xidmətçi kimi qiymətləndirənlər də. Bu fikirlərin hər birinə konkret anlamda haqq qazandırmaq mümkündür. Jurnalistika 2-ci və ya 3-cü fikri daha çox doğruldur. Yəni, mətbuat həqiqəti əks etdirirsə, güzgüdür, qərəzli əks etdirirsə, əyri güzgüdür; kiminsə xidmətçisidir.

Birinci fikir üzərində dayanmaq lazımdır. Bu, mübahisəlidir, çünki çoxları mətbuatı dördüncü hakimiyyət, ümumən hakimiyyət hesab etmir, hakimiyyətin əlində alət, yaxud hakimiyyətin əleyhinə işləyən vasitə sayır. Əgər biz jurnalistikanı hakimiyyət hesab ediriksə, onda məhz beynəlxalq jurnalistikanın üzərində dayanmalıyıq. Çünki beynəlxalq jurnalistikada informasiya son dərəcə məqsədyönlü olur. Hamıya çoxdan məlumdur ki, CNN sülhü və müharibələri idarə edir. İnformasiya siyasətin real, təsirli amilinə çevrilib.

Beynəlxalq jurnalistika beynəlxalq hadisələrin səmərəsini artırır. Yuqoslaviya hadisələrini yada salaq. CNN dünyaya belə bir informasiya yaymışdı ki, serblər müsəlman qızını zorlayıb öldürmüşlər. Tezliklə bu hadisə ilə əlaqədar olaraq dünya ictimai rəyi formalaşdı və həmin rəy serblərin əleyhinə yönəldildi. Belə bir informasiyadan son dərəcə asılı olan diplomatiya da tezliklə həmin vəziyyətdən Yuqoslaviya hökümətinin əleyhinə istifadə etdi. Rusiyanın Çeçenistanda apardığı müharibənin heç də terrorizmə qarşı aparılmadığı fikrini də dünyada beynəlxalq jurnalistika formalaşdırmışdır. Elə buradaca demək lazımdır ki, beynəlxalq jurnalistika, hətta inqilabların hazırlanıb həyata keçirilməsində mühüm rol oynayır. Ayətullah Xomeyni Fransada yaşayarkən şah rejiminin devrilməsini məhz KİV vasitəsilə hazırlayıb həyata keçirdi. Burada tarixə müraciət etmək yerinə düşərdi. Məlum olduğu kimi, İkinci dünya müharibəsində Amerika Birləşmiş Ştatları və İngiltərə alman faşizminə qarşı müharibədə SSRİ-nin müttəfiqi idi. Sovet, Amerika və İngiltərə əsgərləri arasında dostluq yaranırdı. Müharibədən sonra həmin dostluq münasibətləri SSRİ və ABŞ-ın sadə vətəndaşlarına da sirayət etməyə başlamışdı. Lakin bu, sosializm quran və marksizm-leninizm ideyalarına daim sadiq olan SSRİ rəhbərliyinə əl vermirdi. Sovet imperiyasının ərazisində nəşr olunan qəzet və jurnallar daim burjua həyat tərzini pisləyir, kapitalizmin ölməkdə olduğunu sübut etməyə çalışırdı.

Əlbəttə, ABŞ-ın rəhbərləri də bu məsələlərə kənar müşahidəçi münasibəti bəsləmir və kütləvi informasiya vasitələrinin köməyi ilə sovet gerçəkliyinin iç üzünü açıb dünya ölkələrində yayılan mətbuat orqanları canlı faktlar əsasında hazırlanmış və sovet həyat tərzinin çirkinlərini ifşa edən materiallarla doldurulurdu. Kapitalist ölkələri barəsində yayılan yayanlara, böhtanlara dərhal cavab verilirdi. Bu isə SSRİ barəsində ictimai rəyin formalaşmasına kömək edirdi. O dövrdə mətbuat aləminə çox yaxşı tanış olan Olsop qardaşları bu sahədə böyük iş görürdülər. Bu işin nəticəsi kimi meydana çıxan “Reportyor peşəsi” kitabını nəzərdən keçirdikdə görürük ki, SSRİ-nin ABŞ-a qarşı düşmənçilik mövqeyindən çıxış etməsi həmin ölkənin rəhbərliyində və jurnalistlərində narazılıq doğurmuşdu.

Olsop qardaşlarının kitabında jurnalistikanın, xüsusilə beynəlxalq jurnalistikanın necə böyük gücə malik olduğu göstərilir. “Nyu-York tayms” qəzetininbu sahədəki fəaliyyəti haqqında əsər yazmış Q.Telis də Olsop qardaşlarının dediklərini nisbətən başqa şəkildə göstərir. O yazırdı: “Hər hansı bir məsələni siz bir gün ərzində sübut edə bilməzsiniz. Yalnız fasiləsiz təsir göstərməklə oxucunun təsəvvürü dəyişilə bilər. “Nyu-York tayms” məhz belə edir.Qəzetin irəli sürdüyü və vurğuladığı məsələni daha böyük maraqla və diqqətlə oxumağı oxucuya məcbur etmək çox vacibdir. Hətta  reklam belə sadəcə kommersiya işi deyildir, müəyyən siyasi məqsədlər güdür”.

Amerikanın bütün qəzetləri, o cümlədən  “Nyu-York tayms”, “Vaşinqton post”, “Çikaqo tribun” körfəz müharibəsi zamanı beynəlxalq mövzuya xüsusi diqqət yetirmiş, müharibə zamanı baş verən hadisələrin işıqlandırılmasını dövlət xüsusi nəzarətə götürmüşdü. ABŞ-ın İraqa qarşı müharibəsində də bu prinsipə əməl edilirdi. Çünki söhbət ABŞ-ın iqtisadi və siyasi mənafelərindən gedirdi. Neft yataqları ilə zəngin olan regionda amerikalıların öz təsirini saxlamağa çalışması təbiidir. Digər tərəfdən, son illərdə Amerikanın xarici siyasətində beynəlxalq təhlükəsizliyə, demokratiya və insan hüquqlarına riayət edilməsinə cəhd göstərilməsi mühüm istiqamətlər kimi meydana çıxır.

Magistratura pilləsi üçün Beynəlxalq jurnalistika kafedrasının  həll olunması vacib olan problemlər yaradır. Belə problemlərdən birincisi beynəlxalq jurnalistikanın bakalavr səviyyəsini bərpa etməkdir. Belə ki, son illər beynəlxalq jurnalistikanın magistratura pilləsində kadr hazırlanması təcrübəsi göstərir ki, jurnalistika  fakültəsini bitirənlərin ən yaxşıları belə beynəlxalq jurnalistika şöbəsinin magistraturasında özlərini lazımi səviyyədə göstərə bilmirlər. Onların baza təhsilinin ümumi jurnalistika olması magistraturada yüksək bilik nümayiş etdirməyə imkan vermir. Bundan əlavə, beynəlxalq jurnalistika şöbəsinə daha hazırlıqlı, daha mədəni, daha vətənpərvər abituriyentlərin qəbulunu təmin etmək üçün test imtahanlarından əvvəl qabiliyyət imtahanı tətbiq etmək daha yaxşı səmərə verərdi. Eyni zamanda, jurnalistika şöbəsində dərs deyən aparıcı müəllimlərin Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun Beynəlxalq jurnalistika fakültəsində ixtisasartırma kursu keçmələrini təmin etmək yerinə düşərdi.

Bizə elə gəlir ki, beynəlxalq jurnalist kadrları hazırlamaq sahəsində müəyyən təcrübəmiz vardır və Azərbaycanda tarix, hüquq, iqtisadiyyat, beynəlxalq münasibətlər, ədəbiyyat və mədəniyyət  sahələrində dərin bilik qazanmış beynəlxalq jurnalist kadrları yetişdirilə bilər və yetişdirilməlidir. Bu, zamanın tələbidir. Bizim isə zamanın tələbindən geri qalmağa haqqımız yoxdur.

Mübariz Göyüşlü

Azərbaycanın 25 illik müstəqillik yaşının olmasına baxmayaraq hələ də qanlı sovet imperiyasının nostaljisi ilə yaşayan insanlarımızın həsrətlə o illəri xatırlamalarının şahidi oluruq. Təəssüf ki, “sovet dövründə belə idi”, “sovet vaxtı belə haqsızlıq yox idi” kimi ifadələrə hələ də rast gəlməkdəyik. Bəzən bu insanlara haqq vermək istəyirsən. Bəzən vətəndaşlarımız dövlət qurumlarında bürokratiya ilə qarşılaşanda, bəzən rüşvət faktoruna görə haqsızlıq baş verdiyində sən də o insanların halına acıyaraq qeyri-ixtiyari sovet dövrü haqqında yanıqlı-yanıqlı danışmasına aldanırsan. Amma Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti haqqında xəbərdar olan, o dövrdə görülmüş işlərdən az miqdarda da olsa məlumatlı olan kəslər bilirlər ki, əgər qanlı sovet imperiyası, onun əli qanlı rəhbərləri olmasaydı biz bu cür çətinliklərlə üzləşməyəcəkdik.

Cəmi 23 ay yaşamasına baxmayaraq Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elə bir mütərəqqi və güclü inkişafa nail oldu ki, qanlı imperiya onun izlərini silmək üçün on illərlə çalışdı, bütün gücünü səfərbər etdi, lakin 70 ildən sonra hər şey gün işığına çıxdı və sovet yalanı gün görmüş qar kimi əridi. Amma yalanlar ərisə də vurduğu yaralar hələ də silinməz izlərini saxlamaqdadır.

Xalqın on illərlə yetişdirdiyi ziyalıları bir neçə saat və ya bir neçə gün ərzində məhv edən rus-erməni cəlladları bunu sovet imperiyasını qurmaq adıyla həyata keçirdilər. Şübhəmiz yoxdur ki, əgər həmin şəxslər yaşasaydılar Azərbaycanı nəinki bölgənin, hətta dünyanın aparıcı dövlətinə çevirəcəkdilər. Bolşevik adıyla maskalanan rus-erməni işbirlikçiləri böyük bir nəsil Azərbaycan ziyalısını öldürdü, sürgün etdirdi. Az bir qism qaçıb canını zorla qurtara, digər bir qism isə sovet təhdidləri altında ömrünü başa vura bildi. Bu da öz növbəsində Azərbaycanı dinamik və sürətli inkişafdan saxladı.

AXC qurulanda böyük bir əraziyə malik idi. Qanlı sovet imperiyası Vətənimizi işğal edən kimi torpaqlarımızın böyük bir qismini ermənilərə peşkəş etdi. Əgər belə olmasaydı indi biz nəinki Dağlıq Qarabağ problemi ilə üzləşməyəcəkdik, böyük ehtimalla heç Ermənistan dövləti də olmayacaqdı. Yaxud olsaydı belə ən yaxşı halda bölgədə heç bir nüfuza malik olmayan, təsir gücü olmayan, çox kiçik, hətta deyərdim ki, Azərbaycandan asılı olan bir oyuncaq dövlət olacaqdı. Gürcüstana gəldikdə isə AXC Borçalını mübahisəli ərazi kimi qəbul etdirmişdi. Əgər əli qanlı kommunistlər olmasaydı bəlkə də Borçalı da hazırda Azərbaycan torpaqlarına qatılmışdı. Hər birimizə yaxşı məlumdur ki, Dağıstan hökuməti konfederativ əsaslarda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə birləşmək üçün müraciət etmişdi. Əgər qanlı sovet imperiyası olmasaydı bu istiqamətdə də çox ciddi nəticələr olacaqdı. Azərbaycan nəinki Cənubi Qafqazın, hətta bütövlükdə Qafqazın aparıcı dövləti olaraq regionda söz sahibi olacaqdı.

Azərbaycan hökumətinin başçısı Nəsib bəy Yusifbəylinin atasına pul göndərməklə bağlı məktubu çoxlarınıza bəllidir, xəbəri olmayanlara oxumağı tövsiyyə edirəm. İndi siz özünüz deyin belə bir təmiz, namuslu, savadlı, bacarıqlı insanların rəhbərlik etdiyi dövlətdə rüşvət, süründürməçilik, vətəndaşına laqeyd yanaşma, onu incitmək, əzmək ola bilərdimi? Birmənalı şəkildə “yox” demək olar. Məhz əli xalqın qanına batmış kommunistlərin fəaliyyətinin nəticəsində rüşvət, korrupsiya dövlətimizi xərçəng kimi sardı və onun aparıcı qurumlarını iflic vəziyyətə saldı. Bəlkə də bu fikrim birmənalı qarşılanmayacaq amma məhz kommunistlərin faliyyətinin nəticədir ki, rüşvət cəmiyyətimizin, onun insanlarının şüurunda möhkəm yer etdi. Nümunə olaraq Türkiyədəki, İrandakı və başqa yerlərdəki Azərbaycan türklərinə baxın. Onlarla bizim aramızda fərq yerlə göy qədərdir. Demək ki, əgər sovet olmasaydı, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaşasaydı biz bu sahədə dünyaya örnək ola biləcək bir dövlət quracaqdıq.

Hərbi sahəyə gəldikdə məkrli kommunistlər, rus-erməni işbirlikçiləri xalqımızı bu işdən demək olar ki uzaq tuturdular. Müstəqilliyi qazandıqdan sonra hərbi sahədə qarşılaşdığımız çətinliklər buna əyani sübut idi. Məqsədyönlü şəkildə aparılan siyasətin nətici idi bu. Əgər qanlı sovet imperiyası olmasaydı AXC hərbi sahədə ciddi nəticələr əldə etmişdi ki, bunu daha da inkişaf etdirərək ölkəmizi bu sahədə də aparıcı mövqeyə çıxaracaqdı.

Demokratiya, insan hüquqları, seçki, mətbuat azadlığı və s. sahədə də AXC-nin fəaliyyəti nümunəvi idi. İndinin özündə belə bizə demokratiya dərsi keçməyə çalışan ölkələr o təcrübəni bildikdə heyrətlərini saxlaya bilmirlər. Qanlı sovet imperiyası olmasaydı bu təsisatlar daha da inkişaf edəcəkdi. Qadınlara belə səs hüququ tanıyan, parlamentində bir neçə partiyanın, hətta ermənilərin belə təmsilçiliyini təmin edən, mətbuat azadlığı sahəsində nümunə ola biləcək sistem quran AXC bu təcrübələri daha da inkişaf etdirəcəkdi.

Elm, təhsil, səhiyyə, sosial məsələlər haqqında da eyni fikirləri yazmaq olar. Məhdud imkanlar çərçivəsində Bakı Dövlət Universitetinin əsasını qoyan, xaricdə təhsil almaq üçün tələbələr göndərən, əhalisinin problemlərinə imkan tapan kimi diqqətlə yanaşan AXC-nin fəaliyyətini ancaq alqışlamaq olar. Əgər qanlı sovet imperiyası olmasaydı təsəvvür etmək mümkündür ki, biz adı çəkilən sahələr üzrə hansı inkişafa nail olacaqdıq?

Ən həssas məsələlərdən sayılan – xarici siyasət, milli şüur, milli kimlik, dövlətin ideoloji əsasları ilə bağlı da Xalq Cümhuriyyətinin başbilənləri yaddaşlardan silinməyəcək işlər gördülər. Özü də bunu çox qısa bir vaxtda, cəmi 23 ay ərzində həyata keçirdilər. Diqqət etmək lazımdır ki, xanlıqlar şəklində Rusiya tərəfindən işğal olunan bir ərazini onlar Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti şəklində, müstəqil bir dövlət olaraq dünyaya tanıda bildilər. Bir cümlədə bunu ifadə etmək çox asandır amma bu cümlənin arxasında ağır və gərgin fəaliyyət dayanır. Milli ideologiyamızın təməl prinsipi saya biləcəyimiz üçrəngli bayrağımız yüksəldildi ki, onun da çox böyük mənası və mahiyyəti var. Türk milli kimliyi, türklük şüuru, islam mənəvi dəyərləri topluma aşılanırdı. Əgər qanlı sovet imperiyası olmasaydı bu sahədə də böyük nəticələr əldə ediləcəkdi.

Bütün bu qeydləri ən müxtəlif sahələr üzrə kifayət qədər uzatmaq olar. Detallara qədər yazılsa şübhə etmirəm ki, ciddi bir kitab da ərsəyə gətirmək olar. Bunların bir çoxusu haqqında görkəmli ziyalılarımızın maraqlı araşdırmaları, kitabları da var. Ona görə də yekunlaşdıraraq demək istərdik ki, qanlı sovet imperiyası bizə çox şeylər verdi və bunu danmaq mümkün deyil. Bəzilərini təkrar sadalamaqda isə fayda var: milli şüurun və milli kimliyin məhv edilməsi, millətin öz adını unutması, öz dəyərlərinə laqeyd yanaşması, qorxaq və zəlil bir toplumun yetişdirilməsi, mənəvi dəyərlərimizin ayaqlar altına salınması, rüşvət anlayışının şüurlara hakim olduğu bir cəmiyyətin formalaşdırılması, torpaqlarımızın işğal edilməsi, təbii sərvətlərimizin talanması, tariximizin təhrif edilməsi, milləti formalaşdıracaq böyük bir nəsil milli ziyalılarımızın amansızcasına məhv edilməsi, millətimizə 1937-də, 1948-də, 1990-cı illərdə faciələr yaşatması.

Əgər sovet imperiyası, onun əli qanlı cəlladları olmasaydı, əgər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaşasaydı biz belə çətinliklərlə qarılaşmazdıq. Ona görə də sovet nostaljisi ilə yaşayan insanlarımız o fikirləri dilə gətirməzdən öncə düşünməlidirlər ki, bu problemlərimizin hamısının əsası sovet vaxtı qoyulub. Sovet nostaljisini bitirib AXC haqqında düşünməyimiz, onların yarımçıq qalan işlərini davam etdirməyimiz, onlara və xalqımıza layiq bir şəkildə dövlətimizi inkişaf etdirməyimiz lazımdır.

Əhməd Qəşəmoğlu

AMEA Fəlsəfə İnstitutu

 

Qısa xülasə

Məqalədə qeyd olunur ki, yer üzü kainatın bir hissəsi olduğundan burada istənilən prosesin daha uğurla idarə olunması üçün bu idarə etmə kainatın mövcudluq və fəaliyyət prinsipinə – ahəng qanunlarına uyğun olaraq qurulmalıdır. Ahəng qanunlarına tamamilə əməl edilmədən qurulan idarəetmənin uğuru dayanıqlı, uzun müddətli ola bilməz. Bunları nəzərə alaraq yeni bir elmi paradiqam təklif edilir. Eyni zamanda qeyd edilir ki, yalnız rasional biliklər çərçivəsində qalmamaq üçün indiki riyaziyyat elmində də ciddi dəyişikliklər olmalıdır. Qeyri səlist riyazi metodlar bu sahədə daha adekvat metodlardır və  bu sahədə araşdırmaların sürətli inkişafına ciddi diqqət yetirmək lazımdır. Eyni zamanda, rasional olmayan amillərin nzərə alınması üçün müəyyən yanaşmalar təklif edilir.

Ahəngyol elmi müasir dövrün tələbi kimi.

Ahəngyol elmi 2008 ci ildə müəllif tərəfindən təklif edilmişdir. Ahəngə aparan yol mənasını verir. Ahəngyol elmi  qədim dövrlərdən indiyədək ahəng barədə təsəvvürləri ümumiləşdirərək, müasir fəlsəfi dünyagörüşləri, şərq və qərb fəlsəfəsinin, dini kitabların elmi potensialını,  müasir sosiologiya elminin metodologiyalarını  nəzərə alaraq sistem nəzəriyyəsinin köməyi ilə yaranmış yeni bir elm sahəsidir. Ahəngyol bir çox fəlsəfi kateqoriya və anlayışlara yenidən baxmaqla, yeni tərif verilməklə tamamilə yeni bir elmi paradiqma əsasında formalaşmışdır. Dünyəvi elm olan Ahəngyol elmi təkcə rasional məlumatlar yox, həm də rasional olmayan, şüur üstü amilləri, onların əlamətlərini nəzərə almaqla daha əhatəli araşdırmalar aparmağa imkan verir. Bu yeni paradiqmada müasir elmin bütün sahələrində istifadə olunan bir çox metodlardan müəyyən dəyişikliklər etməklə, onları ahəng vəziyyətini tədqiq etmək üçün “təmir etməklə” istifadə edir. Xüsusi ilə sistem nəzəriyyəsinin, riyaziyyatın, fizikanın, biologiyanın, sosiologiyanın bir sıra metodlarına daha çox müraciət edilir. Eyni zamanda ahəngyolun öz məxsusi tədqiqat metodları da vardır. İlk növbədə riyaziyyat elminin hansı istiqamətdə inkişaf etdirilməsinin daha zəruri olduğu ortaya çıxır.

Ahəngyol elminin əsas müddəası:  Bütün kainat vəhdətdə olan, sonsuz ölçülü bir orqanizm, vücuddur. Yer planeti, bu planetdəki hər bir varlıq bu kainatın bir hissəsi, zərrəsidir. Kainat milyon illərdir ki, ahəng prinsipi ilə mövcuddur və fəaliyətdədir. Kainatın fəaliyyətinin əsas prinsipi ahəng prinsipidir. Kainatın hissəsi olan yer üzündə də baş  verən proseslər kainatın mövcudluq və fəaliyyət prinsipi olan ahəng prinsipinə uyğun davam etdikdə davamlı uğura nail olmaq olar. Başqa hallarda, uğur əldə edilsə də davamlı olmayacaqdır. Müəyyən müddətdən sonra uğursuzluq başlayacaqdır.

Ahəngyol elminə görə:  fəlsəfə ahəngin dərkindən başlayır. Yalnız ahəngin dərki istiqamətindəki elmi mülahizələr insan, cəmiyyən, yer üzü  üçün faydalı  nəticəlir əldə etməyə imkan verir.

  1. Ahəngyol elminin yaranması zərurəti:

Müəllifin fikrincə, elmin inkişafı tarixində iki qırılma hadisəsi baş vermişdir: 1) Aristotel dövründən sonra diqqətin daha çox rasional düşüncəyə yönəlməsi ilə rasional olmayan amillərə lazımı diqqət verilməməsi; 2) Orta əsr islam fəlsəfəsində bu bir tərəfliliyin ortadan götürülməsinə cəhd edildi. Amma 15-ci əsrdən sonra fəlsəfi fikirdə Avropa dəst xətti artdıqca, 17-18 ci əsrlərdə elmdə müxtəlif  sahələrin biri-birindən təcrid olunması hadisəsi baş verdi. Müasir dövrdə mürəkkəb sistemlərin idarə olunmasının uğurlu metodlarının yaradılması zərurəti bu qırılma dövrlərində baş vermiş itkilərin nəzərə alınmasını, daha mükəmməl elmi sistemin qurulmasını tələb edir.

Ahəngyol elminin əsas elmi bazası:

Ahəngyol elmi şərq və qərb fəlsəfəsinin biri birini tamamlayaraq tətqiqata cəlb olunması, dini kitabların fəlsəfi yöndən öyrənilməsi və sistemli yanaşma metodlarından dərindən istifadə əsasında yaradılmışdır. 

Ahəngyol elmi universaldır. Elmin bütün sahələrində istifadə edilə bilər. Onun obyekti təbiətdə, cəmiyyətdə, istehsalatda baş verən proseslərin idarə olunması sahəsidir.  Predmeti idarəetmənin ahəng prinsipləri ilə həyata keçirilməsi metodlarının axtarılması, idarə etmənin ahəng prinsipləri əsasında qurulmasıdır.

Ahəngyol elminə görə, müasir elmi sistemin daha mükəmməlləşməsi üçün, hökmən rasional olmayan amillərin də nəzərə alınması sahəsində tədqiqatlar güclənməlidir.

Ahəngyol elminin öz kateqorial sistemi vardır. Burada bir çox kateqoriya və anlayışlara yeni anlamda nəzərdə tutulur. Məsələn:

  1. Sistem – indiki vaxtda sistem dedikdə, ümumi mənada, yalnız rasional düşüncənin təsiri altında tərif verilir. Müxtəlif obyektlərin müəyyən bir nizam içərisində qarşılıqlı əlaqədə birləşərək, özlərinin heç birində olmayan yeni bir xüsusiyyət yaratması nəzərdə tutulur. Bu qarşılıqlı əlaqədə rasional olmayan amillərin oynadığı rol nəzərdən qaçırılır.  Bu məsələyə üzdən yanaşmadır. Ahəngyola görə, geniş mənada, sistem -bütün kainatın mövcudluq və fəaliyyətini təmin edən qüvvənin, özünə məxsus  təyinatı olan bir varlığın yaranmasına səbəb olan nizamının ifadəsidir.

Bu tərif daha çox təbii sistemlərə aiddir. Amma, əksər elmi ədəbiyyatlarada süni sistem adlandırılan, bizim idraki sistem adlandırdığımız prinsiplərlə də, insanların yaratdığı varlıqlar da vardır. Təbii sistemlərin yaratdığı varlıqlar mükəmməl sistemlərdir. İdraki sistemlər isə öz mükəmməllik dərəcələri ilə fərqlənə bilərlər. Burada mükəmməllik dərəcəsi, keyfiyyəti də müəyyən edir.

  1. “Sonsuzluq”. İnsan idrakının əhatə dairəsi məhduddur. İdrakın aşa bilmədiyi sərhəddən sonra sonsuzluq aləmi başlayır. Hər bir insan üçün sonsuzluğun sərhəddi müxtəlifdir. Bütün insanlıq üçün sonsuzluğun ümumi sərhəddi var. Sonsuzluq-idrakın keçə bilmədiyyi səddən sonrakı aləmdir.
  2. Azadlıq”. O insan, o sosial sistem daha çox azaddır ki, onun öz təyinatına uyğun olaraq qarşısında duran məqsədə doğru irəliləməyə daha çox imkanı vardır.  Əsil, həqiqi azadlıq o azadlıqdır ki, qarşıya qoyulmuş məqsəd  ahəngə xidmət etsin və bu yolda ahəng yaradan fəaliyyət üçün imkanlar olsun.  Azadlığın dərəcəsi o imkanların dərəcəsi qədərdir.

Bundan başqa da ahəngyolun  “ruh”, “Allah”,  “ahəng”, “münaqişə” , “insan”, “peyğəmbər”, “vəhy”, “bəsirət”, “həssas dünya”, “irrasional bilik”, “enerji”, “həyat enerjisi”, “ varlıq” , “təyinat”( “missiya”), “məqsəd”, “mədəniyyət”, “dini sistem”, “tərəqqi”, “əhalinin keyfiyyəti”, “xoşbəxtlik”, “qabiliyyət” və s.  kimi kateqoriya və anlayışlara da yeni yanaşması vardır.

Riyazi yanaşma

Beləliklə, ahəngyol elmi həqiqi reallığın ciddi tədqiqi üçün yeni bir paradiqma təklif edir. Aydındır ki, bütün elm sahələrinin daha uğurla  inkişaf etməsi üçün o elm sahəsinə uyğun riyazi  metodlar, konsepsiyalar, nəzəriyyələr olmalıdır. Bəs müasir riyaziyyat elmi ahəngyolun təklif etdiyi paradiqmada nə dərəcədə əlverişlidir?

Riyaziyyat –reallığı(gercəkliyi) müəyyən bir tərtibdə ölçülə bilən işarələr sisteminə əks etdirib onlar üzərində əməllər aparmaq vasitəsi ilə həmin reallığın daha dərindən öyrənilərək nəzərə alınmasına imkan verən tədqiqat sahəsidir. Həqiqi reallıq yalnız rasional düşüncə ilə duyula bilən reallıq deyil. Rasional düşüncə ilə duyulan həqiqi reallığın zahiri tərəfidir. İdrakın daha aydın duyduğu tərəfidir. Amma aydındır ki, bu zahiridən dərində – batində idrakın aydın duya bilmədiyi amillər var. Riyaziyyat bu batindəkiləri daha çox nəzərə ala bildikcə daha da mükəmməlləşir. Qeyri səlis(əslidə daha səlis) riyaziyyat bu batindəkiləri daha çox nəzərə almağa imkan verir. [0, 1] şkalası yalnız bu iki rəqəmlə ifadə olunduqda həqiqi reallığı zahirən nəzərə almağa imkan verir. Amma bu iki rəqəmin arasında xeyli başqa variantların da olduğunu düşündükdə, biz istər-istəməz batini amillərin də olduğunu diqqət mərkəzinə gətirir və onlar üzərində tədqiqatlar aparmağa başlayırıq. Bu mənada qeyri səlis  riyaziyyat  müasir  riyaziyyatın  rasional düçüncə ilə çızdığı çərçivələri parçalayaraq irəli atılan ilk addımdır. Məntiqi olaraq onu demək olar ki, indi ortada olan riyaziyyat elmi əslidə zahiri müstəvidə tədqiqatlar aparmağa imkan verir. Qeyri səlis riyaziyyat isə riyaziyyatın daha əhatəli olması üçün yol göstərir. Burada maraqlı bir tarixi yada salmağa ehtiyac var. Təsəvvüf elmini- bununla da  rasional və rasional olmaya aləmin qarşılıqlı əlaqələrini, fəlsəfəsini dərindən bilən Nəsrəddin Tusi XIII əsrdə mövcud ola riyaziyyat elmindən istifadə etdikcə orada olan çatışmazlıqları aydın duymağa başladı. Ona görə də  Tusi o zaman riyaziyyatın bir çox sahələrini yaratdı. Həmin tədqiqatların bir daha dərindən təhlil edilməsinə, tusinin axtardığı yolları bir daha axtarmağa ehtiyac var. Əslində XX əsrdə digər bir azərbaycanlı – Lütvizadə də müasir riyaziyyatın çatışmazlıqlarını hiss edərək yeni axtarışların yolunu göstərdi.

Riyaziyyat elmini təkmilləşdirməyə aparan bu yolda ahəngyol elmi əvəzsiz kömək edə bilər. Burada ahəngyol elmi bir kompas rolunu oyaya bilər. Misal üçün, götürək elə  qeyri-səlis riyaziyyatı. [0, 1] şkalasıında 0 ilə 1 arasında sonsuz sayda variantlar ola bilər. Tədqiqat zamanı bu variantlar hansı tərtibdə olmalıdır? O variantlardan neçəsini nəzərə almaq daha optimal olar? Ahəngyol elmi əsaslandırır ki, müxtəlif tədqiqatlar zamanı bu variantlardan yalnız o qədər seçmək, götürmək lazımdır ki, ahəng yaransın. O tədqiqat daha adekvat, daha uğurlu tədqiqatdır ki, o ahəngin yaranmasına dah çox kömək edir. Həmin bu şərtlər gələcəkdə riyaziyyat elminin daha da  təkmilləşməsində istifadə oluna bilər.

Ahəng şərtləri.

{a1, a2…….. an} obyektləri konkret bir məqəsəd görə o zaman ahəng vəziyyətindədirlər ki, aşağıdakı  şərtlər ödənmiş olsun:

  1. Bu obyektlər bir S sistemi əmələ gətirir;
  2. S sisteminin qrşısında onun təyinatına, imkanlarına müvafiq olan bir konkret M məqsədi vardır;
  3. Bu obyektlərin həmin M məqsədinə çatmaq üçün olan imkanları bir bütöv sistem əmələ gətirir;
  4. M məqsədinə çatmaq yolunda hər bir obyektin tələbi o biri üçün mütləqdir, hökmən yerinə yetirilir;
  5. M məqsədinə çatmaq yolunda hər bir obyektin fəaliyyəti o birinin fəaliyyətini daha da gücləndirir.
  1. Rasional olmayan amillərin nəzərə alınmasınınbəzi qaydaları:

Bəs  bu ölçülə bilməyən amilləri tədqiqata necə cəlb etməli? Bu sahədə astronomların, fiziklərin, müəyyən dərəcədə bioloqların təcrübəsi vardır. Onlar da bir başa müşahidə edilə bilməyən amilləri, onların əlamətlərini öyrənərək tədqiqata cəlb edirlər. Sosial sistemlərdə də buna oxşar yolla getmək olar. Bir çox amillər var ki, onların özləri görünməsə də əlamətlərini qeyd etmək mümkündür. Misal üçün, idrakla dərk edilə bilməyən elə hadisələr var ki, onların baş vermə statistikası həmin amil barədə geniş məlumat verir. Yaxud, insanın intellekti gözlə görünməsə də müəyyən əlamətlərlə intellektual səviyyəsini ifadə edən əmsalları hesablamaq olur. İndi icad olunan bəzi mexanizmlər simvollar, əşyalar ətrafındakı müəyyən torsi sahəni də ölçə bilir. Əksər sistemlərin davranışına görə onun mahiyyətini təyin etmək olar. Bu baxımdan müəyyən əlamətlərinə görə hansısa amili nəzərə almaq lazımdır.  Başqa tip əlamətləri də qeyd etmək olur. Bəs hər hansı bir amili onun əlamətləri əsasında hansı dəqiqliklə nəzərə almaq olar? Ahəngyol elmi əsaslandırır ki, həmin əlamətlərdə ahəng çox müşahidə edildikcə, o amili  o qədər konkret olaraq nəzərə almaq lazımdır. Çünki, hər bir varlıq kainat sistemi ilə ahəngdar olaraq əlaqədədir. Əlamətlərdəki ahəng həmin obyekt, amil barədə daha dolğun məlumat anlamına gəlir. O qeyri rasional fakt tədqiqata cəlb oluna bilər ki, o rasional faktlarla ziddiyyət təşkil etməsin, əksinə, onu tamamlasın.

 

Ahəngyol elmi üçün mühüm olan bəzi məsələlər aşağıdakılardır:

Ahəng effekti. Hər hansı prosesdə müəyyən qədər ahəngə nail olduqdan sonra, elə bir effekt yaranır ki, bundan sonra sona qədər dərk edilməyən amillər də ahəngin bərpa olunub inkişaf etməsinə yardım edir. Sanki sən işığa doğru getdikcə, işiq da daha çox səni əhatə edir.

Ahəngin bərpasının ierarxik tənzimlənməsi. İstənilən təbii ierarxik sistemlərdə alt sistemlərdə ahəng pozulduqda, üst sistemlər hərəkətə gələrək ahəngi bərpa etməyə çalışır. Misal üçün, barmağı bicaq kəsib, onun ahəngini pozmuşsa, insanın bədəni hərəkətə gələrək bu ahəngi bərpa etməyə çalışır. Bu bərpa prosesi müxtəlif amillərdən asılı olaraq qısa ya uzun çəkə bilər. Bərpa mümkün olmadıqda həmin obyekti ləğv etmək lazım gəlir. Əks təqdirdə həmin obyekt artıq ahəngpozucu obyekt kimi güclənə bilər.

Həyat enerjisi.Ahəng yaratma amillərindən danışanda hökmən obyektin yaranmasında mühüm rol oynayan enerjini də nəzərə almağa ehtiyac vardır. Təəsüf ki, müasir elmdə enerji barədə konkret, yekun fikir yoxdur. Ümumiyyətlə enerji dedikdə müasir elm müxtəlif şəkildə təriflər verir.

Ahəngyola görə, enerji – hər bir varlığı təşkil edən hissəciklərin konkret təyinata malik bir sistem halında birləşməsinə yardım edən, bununla da onun mövcudluğunu  və fəaliyyətini təmin edən vasitədir. Məhz həmin vasitənin hesabına mikrohissəciklər bir sistem halında birləşərək atomu, atomlar birləşərək molekulları, molekullar birləşərək varlıqları yaradırlar. Ruh kimi, bu vasitənin də mahiyyətini sona qədər dərk etmək insanın idrakı xaricindədir. Bu vasitə də Allah dediyimiz varlığın iradəsinin daşıyıcısı olan ilahi mexanizmdir və kainatın əsas mövcudluq və fəaliyyət xüsusiyyətlərindən biridir.

Hər bir varlığın mövcudluğu üçün 4 tip enerjini fərqləndirmək olar: 1) həmin varlığın daxil olduğu ierarxik sistemdən aldığı enerji; 2) həmin varlığın özünün qidalanması hesabına öz daxilində hasil etdiyi enerji; 3) ətrafdakı varlıqlarla enerji mübadiləsi; 4) həssas dünyanın- rasional olmaya, müşahidə oluna bilməyən aləmin verdiyi enerji.  Müqayisə metodu ilə bunu asanlıqla istənilən xarakterli, o çümlədən sosial sistemə də keçirmək mümkündür. Məsələn, hər hansı tədris müəssisəsi aşağıdakı kimi “enerji” lərin hesabına mövcuddur: 1) Təhsil sistemindən(hökumətdən, nazirlikdən və s.) aldığı enerji (kömək); 2) Özünün hasil etdiyi enerji (öz potensialı); 3) Başqa tədris müəssisələri ilə enerji (təcrübə)  mübadiləsi; 4) Tam aşkar olmayan mühitin verdiyi enerji (kömək).

Ahəngyolun öz məxsusi tədqiqat metodları da vardır. Bu metodların hər birində riyazi aparat olaraq qeyri səlis(əslində səlis!) riyaziyyat ən effektli rol oynayır.

NƏTİCƏ

Bu deyilənlərlə onu əsaslandırmağa çalışdıq ki, müasir elmi sistemin daha da təkmilləşməsi üçün rasional biliklərlə yanaşı, üzərində tədqiqat aparılması mümkün olan rasional olmayan amillərdən də istifadə etmək zəruridir. Müxtəlif elm sahələrini inkişaf etdirməklə, bu bilikləri əldə etmək və tədqiqata cəlb etmək mümkündür. Tədqiqata yalnız o rasional olmayan məlumatlar cəlb edilə bilər ki, onlar rasional biliklərlə ziddiyyət təşkil etməsin, əksinə, ahəng yaratsın. Müəllif tərəfindən irəli sürülən ahəngyol elmi bu sahədə faydalı ola bilər.

Bu sahədə uğur qazanılması daha çox riyaziyyat elminin  məqəsdyönlü şəkildə inkişafı ilə bağlıdır. Bu sahədə qeyri səlis riyaziyyat sahəsində hazırlanmış metodlar, əldə edilmiş nəticələr sontakı tədqiqatlar üçün olduqca dəyərli örnəkdir.

 

Şəhərin səs – küyündən, təngnəfəsliyindən, ritmindən can götürüb kəndin səssizliyinə sığınmaq qədər gözlənilən məqam az –az olur həyatda…

Şəhər həyatının doğurduğu gündəlik qayğıların, bağıran – çağıran reklamların rəngləriylə bəzənmiş şəhər divarlarının göz yoran görüntülərindən kəndin gözoxşayan yaşıl rəngini acgözlüklə seyr edib də daxilində gözəl – gözəl arzuların, düşüncələrin cücərməsini, ruhunun bu təsirdən oyanaraq səni güclü, cəsarətli, özünəəmin etməsindən gözəl nə ola bilər…

Lakin kənd də şəhər kimi, insan oğlunun yaşadığı bütün məkanlar kimi həyatın bütün çalar və tərəflərini özündə əks etdirir. Kəndə getmək başqa bir məkana getmək demək deyil ki. Guya nağıllardakı Xeyir və Şər mübarizəsi, huzur axtarışı elə kənd fonunda baş vermir ki? Nağıl qəhrəmanı huzuru, haqqı, ədaləti tapmaq üçün şəhərdən kəndə, kənddən şəhərə üz tutmur? Və haqqın hər yerdə haqsızlıqla yanaşı olduğunu, huzurun isə yalnız huzursuzluğa qatlaşaraq əldə edilməsinin mümkünlüyünü anlatmırmı nağıllar?!

…Yaşıllıqlarla gözoxşayan kəndlərin birində qəribə bir görüntü məni cəlb etdi. Kəndin əksər evləri sadə tikiliydi, yəni əhalisi orta səviyyədə dolanan insanlar olduğu açıq – aşkar görünürdü. Evlərin hündürlüyü də, tikilişi də təxmini eyni orta səviyyədəydi. Bu vlərin sırasında  şah sarayı qədər olmasa da öz möhtəşəmliyi ilə saraya bənzəyən ev diqqətimi cəlb etdi. Bilmirəm niyə, lakin mən bu evin sahibinin yerinə utandım. Utandım, çünki qeyri – ixtiyari Qurandan ayələr yadıma düşdü, oxuduğum kitablardakı fikir və ifadələr yadıma düşdü. Hətta köhnə hind filmlərindəki məhkəmə səhnələri də canlandı yaddaşımda, böyüklərimin nəsihətləri və s. Lakin utanc hissinin çaları bu evə tam bitişik, elə nağıllardakı kasıb komasını xatırladan bir tikilini görüncə dəyişdi…yəni tündləşdi… Bu komanın damı o qədər köhnəydi ki, sanki indicə ovulub töküləcəkdi. Artıq bu kontrast mənim beynimdə bütün həyat kontrastları haqqda düşüncə və fikirləri oyatdı. Bu fikir burulğanında sanki boğulacağım an birdən 10 – 15 yaşlı qızın səsi məni xilas etdi. Xilas etdi ki, daha ağır fikir cəzası versin. Dedi bu uşaq bağçasıdır, üstü belə olmağına baxmayın, elə dünən 6 dənə kompyuter gətirdilər bura… Bir hünərim ona yetdi ki, soruşdum bəs bu ev kimindir. Dedi filan idarədə işləyir, vəzifəlidir… o dedi getdi…mən sualların burulğanından yerimdən tərpənə bilmədim. Ayaqlarımı torpağa bərk sıxıb dayanmaq istədim ki, heç olmasa torpaq ayağımın altından qaçmasın…

…deyib gedən qıza nə var ki, gedib ev işiylə məşğul oldu… yəqin inək sağdı…nə bilim qatıq çaldı… İndi gəl sən ziyalı, boğul bu suallar burulğanında. Suallar da ki, maşallah… ziyalının elə ruzisi bu suallara gəlib elə bil, yemə – içmə cavab axtar, Düşün ki, bu kontrast fonunda dərsə gedib gələn kənd uşağı həyat haqda nə düşünür. Bu sarayabənzər evin sahibi də görəsən gündə beş dəfə səcdə edir? Oruc tutub iftar süfrəsi açır, sonra da bu süfrənin nemətlərindən sovqat hazırlayıb bağçaya gələn uşaqlara ikram edirmi? Görəsən “Hacı” titulu varmı? Bəs görəsən gedən qız bu qədərmi sadədir? Bu qədərmi rahatdır? Görəsən bu sarayabənzər evin  oğlu bu qızı bu sarayın xanımı etmək istərmi? Bu mümkün olsa bu qız bu qədər rahat olmaz! Bəlkə əslində o qız elə dəqiq bilir ki, bu il və ya gələn il bir sadə işsiz kənd oğlanına ərə veriləcək və onunla balaca kasıb bir evdə bir qarnı tox, bir qarnı ac…ara – sıra döyülərək yaşayacağını özü üçün çoxdan təsdiq edib. Bəli! Seçim yoxdursa, niyə fikirlərlə özünü yorsun ki?..

Bəs bəlkə bu kənddə böyüyən balacalar arasında dərin düşüncəyə malik, şair ruhuna malik olanlar da var? Bəs o şair bu kontrastı içində dünya boyda dərdə çevirənə qədər böyütməyəcəkmi? Sonra biz oxucular onun yazdıqlarını kədərli, qəmli sanıb da o sətirlərdən qaçmayacağıqmı? Və görəsən bu pisliklərlə dolu  İraq, Suriya faciəsiylə, Qarabağ yalanıyla və digər yalanlarla aldadılan dünyamızı bu məkanda o kompyuterlərlə öyrənib, elmini artırıb dünyamızı elmiylə, zəkasıyla doğrulara apara biləcək insan yetişəcəkmi?

Bu lap Xeyirlə Şərin mübarizəsinə bənzədi. Axı həyatın əsası elə bu kontrastdan doğan mübarizədir. Kaş bu balaca kəndin balacalarının ruhunda, beynində Xeyir qələbə çalsın. Kaş ki, çalsın. Kaş ki, bu qələbədə biz ziyalılar öz rolumuzu vaxtında, yerində duya bilək. Kaş biz komanın uşaqlarına işıqlı dünyanı hiss etdirə bilək…kaş…kaş hər şey işıqlı gələcəyə xidmət edə…

 

Dürdanə HUMBETLİ

Modern.az

Mübariz Göyüşlü
“Müasir İnkişaf” İctimai Birliyinin sədri

Bəlkə də bunu xatırlatmağa ehtiyac yoxdur. Çünki bu həyatı yaşayan hər kəs, o cümlədən Azərbaycan vətəndaşları da bunu yaxşı bilirlər. Amma bəzən gün ərzində çox tez-tez elə hadisələrlə qarşılaşırsan ki, bu ifadəni xatırlatmadan keçmək olmur.
Məsələ burasındadır ki, cəmiyyətimiz artıq o qədər aqressiv, qəzəbli, əsəbi, gərgin olub ki, heç kim digərini eşitmək istəməyəcək hala gəlib. Bəzən elə davranışlar görürük ki, elə bil həyatın sonudur. Kimsə kimsənin məqaləsini, kitabını oxumur, tədbirlərdə, ictimai yerlərdə kimsə digərinin çıxışına qulaq asmır, hər kəs öz bildiyini mütləq həqiqət kimi görür və qəbul etdirməyə çalışır. Məmur, polis, hərbiçi, jurnalist, alim, həkim, müəllim, tələbə, yaşlı, cavan, kişi, qadın hər kəs bir-birinə qarşı çox aqressiv olub, necə deyərlər “ağız deyəni qulaq eşitmir”. Çox vaxt qarşı tərəfi dinləmədən onun haqqında dərhal “hökm” verməyə, onu “günahkar” çıxartmağa çalışırıq. Nəticədə təbii ki, qarşı tərəf də borclu qalmır ikiqat artıq bir aqressiya göstərir, beləcə qarşıdurma yaranır və gərginlik artır.
Bir neçə aydır ki, hər gün səhər tezdən işə gələrkən və işdən qayıdarkən ciddi şəkildə müşahidə edirəm. İnsanlarımız elə tələsirlər, tələskənlik zamanı qarşılarına çıxan maneəni, istər insan olsun, istər əşya olsun elə aqressivliklə dəf etməyə çalışırlar ki, təəccüblənməyə bilmirsən. Sanki bu gün həyatın son günüdür. Əlbəttə səhər işə, axşam evə tələsən inslar çox xoşbəxtdirlər. Amma bu cür aqressivliklə davranma heç də müsbət bir məqam deyil və xoşbəxtlikdən xəbər vermir. Kütləvi yerlərdə insanlarımızın bu aqressivliyi çox pis görünür. Halbuki həmin maneəni əşyadırsa skitliklə, insandırsa bir təbəssüm və nəzakətli xəbərdarlıqla da ötürmək olar. Nəyəsə görə biz daha çox sərt variantlara üstünlük veririk.
İnsanlarımızın böyük əksəriyyəti ictimai yerlərdə bir-birlərinə qarşı davranışlarda çox kobudluqlara yol verirlər. Yolnan getdiyin zaman kimsə sənə kobud bir şəkildə toxunsa bəzən heç üzür istəməyi özünə rəva bilmir, sanki elə belə də olmalıymış kimi davranır. Bunu ona irad tutsan mübahisə başlayacaq, gərginlik artacaq, bütün əsəblərin korlanacaq. Çalışırsan ki, belə durumda əhəmiyyət verməyəsən, amma tamamilə səssiz qalmaq da olmur çünki gün ərzində çox belə hadisələrlə qarşılaşırsan. Əgər sən kiməsə toxunsan üzr istəsən qarşı tərəf çox vaxt bu üzrxahlıqla qane olmur. Sənə elə aqressiv yanaşır ki, az qalırsan deyəsən ki, “yaxşı eləmişəm”. Amma tərbiyə buna yol vermir. Bəzən kişilərlə qadınlar arasında konflikt yarananda kişilərimizin tanımadığı qadınlara, qızlara qarşı göstərdiyi yersiz sərtlik, kobudluq böyük təəssüf doğurur. Əlbəttə gərək xanımlarımız da bir az diqqətli olsunlar, amma kişilərin öz fiziki üstünlüklərinə güvənərək etdikləri kobudluqlar kənardan çox pis görünür. İctimai nəqliyyatda yaşlı insanlara, bəzən də kiçik yaşlı uşaqlara gənclərimizin yer verməməsi özlüyündə böyük təəssüf doğurur. Düşünürsən ki, axı biz belə deyildik, belə olmamalıyıq. Amma görünür mən də daxil olmaqla, bu cür düşünən insanlarımız “geridə qalmışıq”, “müasir deyilik”, “irəli düşüncəli” ola bilmirik. Yaxşı ki, hələ bizlər hamilə qadınlara yer verməyəcək qədər qəddarlaşmamışıq. Amma bu anormal gedişat deyəsən elə ora aparır…
Səbirsizlik və tələskənlik, kin, nifrət, aqressiya o həddə çatıb ki, cəmiyyət linç etməyə, daxili aqressiyasını qusmağa bir fürsət axtarır. Deyim ki, bu baxımdan sosial şəbəkələr, xüsusən facebook bəziləri üçün gözəl fürsət yaradıb. Facebook-un kölgəsində yatıb bunu öz kölgəsi zənn edən bəziləri səhərdən-axşama qədər ağlına və ağzına gələni yazmaqdadır. Bunların əksəriyyətini təhlil etdikdə görürsən ki, şikayət, zarıldamaq, aqressiya, kin, nifrət dolu statuslar, paylaşımlar, şərhlər üstünlük təşkil edir. Bəzən çox gənc yaşlı insanlar həyatdan şikayət edirlər. Hələ düz əməlli bir həyat yaşamamış, zəhmət çəkərək müəyyən nəticələrə nail olmamış şəxslərin bu qədər şikayət etməsi, hansısa “uğursuzluqlar”dan dəm vurması gülməli görünür. Yaxud da bəzi yaşlı-başlı insanlarımızın bütün günü ancaq tənqid etməsi, arabir təhqirə keçməsi səndə facebook yaradıcısını lənətləməkdən başqa bir fikir yarada bilmir.
Səbirsizlik və aqressivlik get-gedə artmaqdadır. Əlbəttə burada sosial problemin də rolu danılmazdır. Olsun ki, problemlərini həll edə bilmədikdə insanlarımızın aqressiyası daha da artır. Amma məsələ burasındadır ki, mən eyni səbirsizliyi, aqressivliyi, kobudluğu ciddi sosial problemlər yaşamayan, o qədər də çətinliklər məngənəsində sıxılmayan, real həyatda çox yaxşı tanıdığım insanlarımızda da müşahidə edirəm. Demək ki, bu artıq bizim ümumi bir bəlamıza, toplumun probleminə çevrilib.
Bəs həll yolları varmı və nə etməliyik? Düşünürəm ki, bizdə – istər QHT olsun, istər media olsun, istər alimlərimiz, istər tələbələrimiz, istər ruhanilərimiz, istər siyasi partiyalarımız və s. qruplarımız bir institut şəklində vahid orqanizm kimi formalaşa bilməyiblər, çox zəifdirlər. Onların ayrı-ayrılıqda və yaxud birlikdə bu problemi həll etmək imkanları məhduddur. Bunun üçün yuxarıda sadaladıqlarıma nisbətdə daha monolit və müəyyən imkanlara malik olduğu görünən dövlət qurumları ilk addımı atmalıdırlar. Digər qurumlar isə onlara dəstək olmalıdırlar. Problem ictimai müzakirəyə çıxarılmalı, həlli üçün kompleks tədbirlər hazırlanmalı və addım-addım həyata keçirilməlidir.
Bütün bunları sadalamaqda və məqalənin başlığını da bu şəkildə seçməkdə məqsədim yalnız birdir. İnsanlarımız anlamalıdırlar ki, həyat davam edir. Bu davam edən həyat aqressivlik, səbirsizlik, kin, nifrət qusacaq qədər uzun deyil, onu bu şəkildə yaşamaq ilk növbədə özümüzə, daha sonra isə ətrafımıza ciddi ziyan vurur. Həyat davam edir, onu doya-doya, sevə-sevə yaşamaq da, gərgin bir şəkildə yaşamaq də öz əlimizdədir… Gəlin həyatımıza sevgiylə, anlayışla yanaşaq ki, o da bizə eyni cavabı qaytarsın…

Qacarların 1795-ci ildə Cənubi Qafqaza, o cümlədən Şimali Azərbaycana əsasən uğurlu hərbi yürüşü vəziyyəti kökündən dəyişdirmişdir ki, bu isə həmin əraziləri ən azı 100 il öncə işğal etmək niyyətində olan çar Rusiyasını qətiyyən qane etmirdi. Birbiriləriylə daima düşmənçilik edən Şimali Azərbaycan Türk Xanlıqlarına bu yolda böyük “yardım” edən çar Rusiyası əvvəllər daha çox kənardan, “parçala və hökm sür” siyasətiylə vəziyyətə nəzarət etməyə üstünlük verirdisə, Qacarların ortaya çıxmasıyla həmin xanlıqların ortaq milli-dini hislər altında yeni imperiyada birləşə biləcəyi təhlükəsini hiss etdikdən sonra onlara qarşı müharibə elan etməkdən başqa çarə görmədi. Hər halda Ağa Məhəmməd şah Qacarın Cənubi Qafqazı xeyli dərəcədə nəzarəti altına alıb Tehrana dönməsindən az sonra, yəni 1795-ci ilin payızında çar Rusiyasının 1783-cü il Georgiyevski müqaviləsini bəhanə edərək Cənubi Qafqaza hərbi qüvvə yeritmək barədə qərar qəbul etməsi, eləcə də çariça II Yekaterinanın Cənubi Qafqazın işğalıyla bağlı sərəncam verməsi Rusiya-Qacarlar müharibəsinin başlanmasının qaçılmaz olduğunu ortaya qoyurdu. Hələ, 1795-ci ilin payızında Şimali Qafqazdakı rus qoşunlarının başçısı General Qudoviçə Cənubi Qafqazı işğal etmək göstərişi verən çariça II Yekaterina, bununla bağlı imzaladığı sərəncamda açıq şəkildə ifadə edirdi ki, Cənubi Qafqaz və Xəzər dənizi sahilləri Qacar qoşunlarından təmizlənməlidir. Hətta, sərəncamda Qacar qoşunları silaha əl atdıqlarında düşmənə cavab vermək, onları Cənubi Qafqaza bir daha yaxın buraxmamaq fikri də öz əksini tapmışdır.

Beləliklə, Rusiya birinci dəfə, Səfəvilər dövründə Nadir şah Əfşarla (Əfşarlarla) uğursuz müharibələrdən  (1730-cu illər) sonra ikinci kərə, 1796-ci ilin ilk aylarında Cənubi Qafqaza, o cümlədən Şimali Azərbaycana yönəlik ilk irihəcmli hərbi yürüşüylə, konkret Dərbəndə hücum etməsiylə Qacarlara qarşı rəsmən müharibə elan etmiş oldu. A.A.Bakıxanov da açıq şəkildə yazır ki, 1796-cı ildə çariça II Yekaterina Cənubi Qafqaz uğrunda Qacarlarla müharibəyə başlamışdı. Ona görə də hesab edirik ki, ilk Rusiya-Qacarlar müharibəsi 1804-1813-cü illərdə deyil, 1796-1797-ci illərdə gerçəkləşmişdir. Bu anlamda Cənubi Qafqazın, o cümlədən Şimali Azərbaycanın çar Rusiyası tərəfindən ikinci işğalçılıq (Rusiyanın birinci işğalçılıq yürüşü Səfəvilərin son dönəmində baş vermiş, amma Nadir şah Əfşar tərəfindən rus işğalçılar geri otuzdurulmuşdur) yürüşü də 1796-ci ildə baş vermişdir.

Maraqlıdır ki, hazırda da Qacarları Şimali Azərbaycan xanlıqlarının “ümumi düşməni” adlandıran çağdaş Azərbaycan tarixçiləri var ki, onlar çar Rusiyasının ikinci dəfə Cənubi Qafqaza hərbi qüvvələr yeridərək bu torpaqları işğal etmələrinə  mümkün olduğu qədər haqq qazandırmağa çalışırlar: “Ağa Məhəmməd xanın Cənubi Qafqaza dağıdıcı yürüşündən sonra Rusiya Cənub sərhədlərinin (?!-F.Q.)  təhlükəsizliyini (?!-F.Q.) qorumaq və Xəzər dənizindəki hakim mövqeyini saxlamaq, habelə 1783-cü il Georgiyevsk müqaviləsinin şərtlərinə əməl etmək məcburiyyəti (?!-F.Q.) qarşısında qaldı. 1795-ci ilin noyabr ayında Mozdok şəhərindən Cənubi Qafqaza ilkin mərhələdə iki istiqamətdə rus qoşunları göndərildi. Tiflisə polkovnik Sıroxnevin başçılığı ilə iki yeger batalyonu, Dağıstan və Azərbaycan istiqamətində isə general-mayor Savelyevin komandanlığı altında piyada batalyonu hərəkət etdi. Ağa Məhəmməd xanın Azərbaycanı tərk etməsinin başlıca səbələrindən biri də bu oldu”. Bu sətirləri oxuduqca onun müəllifinin azərbaycanlı, Azərbaycan tarixçisi deyil, bir rus ya da Rusiya tarixçisi olması qənaəti yaranır. Çünki burada açıq aşkar müəllif çar Rusiyasının Cənubi Qafqaza işğalçılıq yürüşünü Şimal imperiyasının təhlükəsizliyi adına məcburi bir addım kimi dəyərləndirdiyi halda, öz dədə-baba torpaqlarını rus qoşunlarından qorumağa çalışan Qacarları, onun başçısı Ağa Məhəmməd xanı isə düşmən, işğalçı kimi qələmə verir.

Ümumiyyətlə, Sovetlər Birliyi dövründə olduğu kimi, hələ də milli tarixmizdə “İran” ümumiləşdirməsi adı altında Qacarları düşmən göstərib onlara qarşı “Şuşada qarabağlıların qəhrəmancasına müqavimətin”dən, ya da “1796-cı ildə Rusiya qoşunlarının Azərbaycana yürüşü ilə əlaqədar İran tərəfindən təhlükə sovuşdu” düşüncəsindən çıxış etmək, çox zərərlidir. Hesab edirik ki, Qacarların Cənubi Qafqaz, o cümlədən Şimali Azərbaycan uğrunda Rusiyayla apardığı müharibələri “İran” kimliyindən baxmaqdan əl çəkib, bunun Oğuz-Türkmən Qacarlar  dövlətiylə çar Rusiyası arasında olduğunu anlamaq vacibdir. Bu anlamda Oğuz-Türkmən Qacarlar dövləti də heç bir anlamda “İran” kimliyi adı altında ümumiləşdirlə bilməz. 19-cu əsrin “Qarabağnamə” müəllifləri də bir yandan Avropa müəlliflərinə uyaraq “İran” istilahından istifadə etsələr də, ancaq Fars əyalətini, Farsistanı da ayrıca göstərmişlər.

Çar Rusiyasının Cənubi Qafqaza, o cümlədən Şimali Azərbaycana ikinci işğalçılıq yürüşünə başçılıq edən General Valerian Zubovun komandanlıq etdiyi böyük bir rus-kazak ordusu 1796-cı ilin aprelində milli sərhədlərimizi pozaraq bir neçə ay ərzində Quba, Dərbənd, Gəncə, Şamaxı, Bakı şəhərlərini işğal etdi. Çar Rusiyasının bu hərbi yürüşü zamanı isə əvvəllər Qacarları dəstəkləyən üç xanlıqdan yalnız Quba xanlığının xanı Şeyx Əli xan sözünü tutaraq Qacar qoşunlaryla birlikdə sona qədər düşmənə qarşı mübarizə apardı. Qacarlara birləşmək sözü verən Gəncə, Şəki, eləcə də Qarabağ, Bakı, Şamaxı kimi xanlıqlar çar Rusiyasının “himayəçi”liyi ilə müstəqilliklərini saxlaya biləcəklərini ümid etdikləri üçün əsasən Rus qoşunlarına qarşı ciddi bir müqavimət göstərmədən təslim oldular. Xanlıqlar arasında Rusiya himayəçiliyini qəbul etməkdə Qarabağ xanlığı birinci olaraq canfəşanlıq göstərdi ki (bunun müqabilində Rusiya İbrahimxəlil xanla vəziri Molla Pənah Vaqifə qiymətli hədiyyələr göndərmişdi), digər xanlıqlarda da bunun təsiri altında Şimal imperiyasına itaət etməyə hazır olmaları barədə Zubova məktublarla müraciət etdilər: Mirzə Camal Cavanşir yazır: “İbrahim xanın oğlunu böyük sərdarın (general V.Zubovun-F.Q.) yanına göndərməsi ətraf xanların qulağına çatdıqda Talış xanı Mir Mustafa xan, şirvanlı Mustafa xan, Cavad xan, hətta İrəvan, Naxçıvan, Xoy və Qaradağ xanları mərhum İbrahim xanın yanına elçi gönderib dedilər ki, biz İbrahim xanın məsləhətindən çıxmarıq. O, Rusiya  dövlətinə itaət etməyi məsləhət gördüyü üçün biz də mərhəmətli Rusiya padşahına səmimiyyətlə itaət etməyi qəbul edəcəyik”  .

Xanlıqların çoxunluğunun bu dərəcədə dönüklüyünü gözləməyən Ağa Məhəmməd şah Qacar buna etiraz olaraq onlardan rus qoşunlarına qarşı vuruşmağı tələb etdi ki, bunun da heç bir nəticəsi olmadı. Yalnız 1796-cı ilin noyabrın 6-da II Yekaterinanın qəfil ölümü, I Pavelin taxta çıxmasıyla vəziyyət dəyişdi. I Pavel də taxta çarlıq taxtına oturar-oturmaz rus qoşunlarının Cənubi Qafqazdan çıxarılması əmrini verdi. Bununla da, çar Rusiyasının Cənubi Qafqazı işğal planı ikinci dəfə də yarımçıq qalmış oldu.

Çar Rusiyasında baş verən hökmdar dəyişikliyindən sonra yaranan boşluqdan istifadə edərək Cənubi Qafqazı, o cümlədən Şimali Azərbaycanı birdəfəlik hakimiyyəti altına almaq üçün Ağa Məhəmməd şah Qacar 1797-ci ilin yazında ikinci hərbi yürüşünə çıxdı ki, Qacarların, o cümlədən Azərbaycanın gələcək taleyini də məhz bu yürüş həll etdi. Ağa Məhəmməd şah Qacar Cənubi Qafqaza hərbi yürüşə çıxmazdan öncə bir daha Qacarlara birləşmək istəməyən xanlıqlara, o cümlədən Kartli-Kaxeti çarlığına tabe olmaq haqqında fərmanlar göndərdi. Bununla yanaşı Ağa Məhəmməd şah Qacar yaxşı bilirdi ki, yalnız birinci yürüşdə ələ keçirə bilmədiyi Qarabağ xanlığının mərkəzi Şuşanı tutacağı halda, Qacarlara birləşməyə müqavimət göstərənlərin başında gələn Qarabağ xanlığını deyil, eyni zamanda digər xanlıqların məsələsini də birdəfəlik həll etmiş olacaqdır. Görünür, bu səbəbdəndir ki, ilk yürüşdə olduğu kimi, ikinci yürüşdə də Qacarlara qarşı ən çox dirənən Qarabağ xanlığı oldu. Çox yazıqlar olsun ki, istəyərəkdən ya da istəməyərəkdən “himayəçi” Rusiyanın təsiri altında olan Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan Ağa Məhəmməd şah Qacarla ortaq dil tapmaq əvəzinə  yenə də xəyanətə əl ataraq, müharibə yolunu seçdi. Ancaq bu dəfə Ağa Məhəmməd şah Qacarın Şuşanı tutacağını yaxşı bildiyi üçün, kiçik bir dəstəsiylə Balakənə ya da Şəkiyə tərəf qaçmaqla əslində, ona güvənən insanlara sarsıdıcı zərbə vurdu. Bütün bunlara baxmayaraq, çağdaş Azərbaycan tarixi kitablarında hələ də İbrahimxəlil xanın qəhrəman, Ağa Məhəmməd şah Qacarın isə qəddar, işğalçı, düşmən kimi qələmə verilməsi Sovet-Rus tarixçiliyi ənənəsinin davamından başqa bir şey deyildir.

Ağa Məhəmməd şah Qacar Şuşanı ələ keçirdikdən sonra, Şimali Azərbaycan Türk xanlarının yanına gəlməsi ya da ən əziz adamlarını onun yanına girov göndərməsini tələb etdi ki, onun bu tələbini bir çox xanlar yerinə yetirdilər. Ağa Məhəmməd şah Qacar da çox haqlı olaraq rus qoşunları Şimali Azərbaycanı işğal edərkən onlara müqavimət göstərməyən xanları ciddi şəkildə danlasa da, ancaq bir daha xəyanətə yol verilməməsi şərtiylə onların çoxunu bağışladı. Beləliklə, Şimali Azərbaycanda hakimiyyətini böyük ölçüdə bərpa edən Ağa Məhəmməd şah Qacar Gürcüstan üzərinə səfərə hazırlaşmağa başladı.

Ancaq 1797-ci il iyulun 4-də Türk tarixinin ən böyük faciələrindən biri baş verdi; Ağa Məhəmməd şah Qacar sui-qəsd nəticəsində öldürüldü. Çağdaş Azərbaycan tarixi kitablarında yazılır ki, Ağa Məhəmməd şah Qacara “sui-qəsdin təşkilatçılarından biri İbrahimxəlil xanın qardaşı Mehrəli xanın oğlu Məhəmməd bəy idi. Həmin gecə o öz adamlarını üç dəstəyə bölüb, birinə İran sərbazlarının (Qacar əsgərlərinin-F.Q.) sərkərdələrini həbs etmək, digərinə dustaqları zindandan buraxmaq, o birinə isə plan baş tutmadığı təqdirdə hazır vəziyyətdə olmağı tapşırdı”. Hesab edirik ki, burada yazılanlar gerçəklikdən çox nağıla başqa sözlə, bu sui-qəsddə Qarabağ xanlığını önə çəkib Rusiyanı mələksimalı etməyə bənzəyir. Birincisi, Məhəmməd bəy sui-qəsdin təşkilatçılarından deyil, yalnız icraçılarından biri olmuşdur. İkincisi, burada əsas icraçı rolunu Məhəmməd bəydən çox Qacarlar ordusunun baş əmirlərindən Sadıq xan Şəqaqi oynamışdır. “Qarabağnamə” müəlliflərindən Əhməd bəy Cavanşir də dolayısıyla olsa belə təsdiq edir ki, Ağa Məhəmməd şahın öldürülməsində Məhəmməd bəylə Sadıq xan Şəqaqi birgə hərəkət ediblər. Sadəcə, dövrün bəlli şərtləri altında bu müəllif Ağa Məhəmməd şah Qacara qarşı sui-qəsdin əsas təşkilatçısının adını çəkməsə də, bizcə, bu gün Azərbaycan tarixçiliyi rəsmən qəbul etməlidir ki, qətlin icraçıları olan Sadıq xan Şəqaqi, Məhəmməd bəy Batmanqılıncı buna təhrik edən çar Rusiyası olmuşdur. Bəs, nə üçün məhz çar Rusiyası!?

Dos., Dr. Faiq Qəzənfəroğlu

millirefleks.com

Bu yıl 31 Mart, Taşnak ve Bolşevik güçlerinin Bakü’de yaptığı katliamların üzerinden 98 yıl geçti. Bu olaylar sırasında Ermeni Taşnak çetelerine ve onlara destek olan güçler, 30 binden fazla Azerbaycan Türkü’nü katlettiler. Kafkas İslam Ordusu Azerbaycan’a gelene kadar yerli vatansever kuvvetler Ermenilere karşı büyük bir direnç gösterdiler.

Taşnaklara karşı güçlü direnç gösterenler arasında Azerbaycan kabadayılarının yardımlarını da buraya kaydetmemiz lazım. Kabadayı Ayaz, Dağlı Musa ve diğerleri bu olayların önlenmesinde önemli rol oynadılar. Hakkında konuşacağımız yiğit evlatlarımızdan biri de Kabadayı Adil oldu. Genç blogçu Nicat Guluzade onun hayat ve faaliyeti hakkında araştırma yaptı. Kamuoyunun pek tanımadığı bu değerli şahsiyet hakkında blogger, “Meşedi Adil Kürdehanı köyünde doğdu.Kabadayı Adil o dönem çevresinde yaşanan haksızlıklara karşı mücadele etti. İlk defa işte bu yüzden hapse atıldı. Köyde zengin olan bir kişiyi öldürdüğüne göre çar mahkemesi tarafından kardeşi Alihüseyinle beraber Ukrayna’ya sürgüne gönderildi. Fakat daha sonrasında Bakü milyoneri olan Şıhı Balayev’in yardımıyla hapishanedeki yeri değiştirilerek, Baküye atandı. Cezasını geride kalanını Baküde çekti. Kısa süre sonra hapisten kurtuldu.Bir kimsenin başkasına zulüm ve haksızlık etmesine izin vermezdi. Kendisinden büyüklerin öğüt ve nasihatini dinlerdi” diyor.

. Kabadayı Adil’in Mart Olayları sırasında Ermeni Taşnaklara karşı gösterdiği kahramanlığı blogçu Nicat Guluzade özel olarak belirtiyor: “Onun 1918 yılında Taşnak çeteleri tarafından gerçekleştirilen katliamların önlenmesinde büyük hizmetleri olmuştur. Özellikle Bakü çevresi köylerine bu katliamın yayılmasının önlemesinde. Hırdalan, Kop, Hökmeli, Güzdek köy sakinlerinin katılımıyla savunma birlikleri Zabrat köyünde savaşa katıldılar. Köy halkı Kabadayı Adil olarak bilinen Meşedi Adil’e müracaat ettiler. Hatta o zamanlar Meşedi Adil’in Hocabey adlı birisiyle kan davası vardı. Buna rağmen, bizzat onun kapısına gitmiş, ondan yardım istemiştir. Onlar birleşerek eli silah tutan çevre köy halkını seferber ettiler ve Zabrat mezarlığının yakınlarında Ermeni Taşnak çetelerinin saldırısını durdurmayı başardılar. Ve türk birliklerinin Azerbaycan’a yardıma gelene kadar da mücadeleyi sürdürdüler. Sırf bunlardan dolayı sonralar Bakü’ye gelen Nuri Paşa, Meşedi Adil’in bu kahramanlığına çok değer veriyor ve ona kendine özgü atını ve kılıcını hediye ediyor.”

Osmanlı Türkleri Meşedi Adile “Paşa” unvanını verdiler. Bugün onun hakkında herhangi bir inceleme yapılmamıştır. Ama Kürdehanı hakkında yayınlanmış kitapta onun hakkında geniş bilgi verilmiştir. Bir hastalığa yakalanan Meşedi Adil 1919 yılında Bakü’de vefat etti. Şu anda onun adına Kürdehanı kasabasında sokak var”.

Elnur Eltürk

haberiniz.com.tr

XƏBƏR LENTİ