Bazar Ertəsi, Yanvar 23, 2017
Müsahibə

Bakı Ali Neft Məktəbinin (BANM) İctimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin “BANM-in prezident təqaüdçülərinə 10 sual” layihəsində sualları BANM-in Neft-qaz muhəndisliyi ixtisasının I kurs tələbəsi Şahlar Əlizadə cavablandırır.

– Özünüz haqqında ətraflı məlumat verin

– Mən 1999-cu ildə Beyləqan rayonu 1-ci Şahsevən kəndində anadan olmuşam. 1-ci Şahsevən kənd orta məktəbini bitirmişəm. Həmin il ali təhsil müəssisələrinə keçirilən qəbul imtahanını uğurla verərək Bakı Ali Neft Məktəbinə qəbul olmuşam. BANM-in Neft-qaz muhəndisliyi ixtisasının I kurs tələbəsiyəm, Prezident təqaüdçüsüyəm.

– İmtahan geridə qadı, indi həmin dövrlə bağlı hansı təəssüratlarınızı bizimlə bölüşə bilərsiniz

– Mənim ücün çox çətin bir dövr idi, hədsiz dərəcədə yorulurdum, amma buna baxmayaraq, mən öz məqsədimə çatmaq üçün çox oxumalıydım. Ailəmin və sevdiklərimin mənə olan inamını doğrultmalıydım.

– Nə qədər bal topladınız?

– 686 bal toplamışam.

– Niyə məhz BANM-ı seçdiniz?

– Mənim uşaqlıqdan məqsədim savadlı mühəndis olmaqdır və BANM mənim uçun ən dəyərli ali təhsil ocağı olub, məhz ona görə mən BANM-də təhsil almağı seçdim və inanıram ki, heç vaxt peşman olmayacam.

– Ailənizin oxumağınızdakı rolu haqqında nə demək istərdiniz?

– Ailəmin oxumağımdakı rolu əvəzedilməzdir, onlar həmişə mənə dəstək olublar, mən əgər bu gün arzuladığım Ali Məktəbdə təhsil alıramsa, bu məhz onların sayəsindədir. Ömrüm boyunca onlara minnətdaram.

– Ən böyük arzunuz?

– Ali Məktəbi əla qiymətlərlə bitirib ölkəmi xarici ölkələrdə tanıtmaq, yeni layihələr hazırlayıb daha da yüksəlmək və savadlı bir mutəxəssis olmaqdır.

– İxtisasınız haqqında nə demək istərdiniz?

– Mən neft-qaz muhəndisliyi ixtisası üzrə təhsil alıram. Ümid edirəm ki, gələcəkdə savadlı bir mühəndis olacam.

– Hobbiniznədir?

– Ən böyük hobbim kinoya baxmaqdır.

– Başqa hansı maraqlarınız var?

– Velosiped surməyi çox xoşlayıram. Eyni zamanda, dünya səyahətinə çıxmaq mənim üçün çox maraqlıdır, bunu reallaşdırmaq istərdim.

– Hansı janrda kitabları oxuyursunuz?

– Janrından asılı olmayaraq kitab oxumağı sevirəm.

AMEA-nın vitse-prezidenti, akademik İbrahim Quliyevin müsahibəsi…

Azərbaycanda elmi müəssisələrin akkreditasiyası gözlənilirmi?

– Hazırda bu məsələ müzakirə olunur. Bunun üçün Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə Akkreditasiya Komissiyası yaradılacaq.

Bu komissiyanın yaradılması hansı zərurətdən irəli gəlir?

– AMEA öz daxilində müəssisələrinin fəaliyyətini yaxşı kimi qiymətləndirə bilər. Amma ona, eləcə də işçiyə kənardan da qiymət verilir. Azərbaycanda 120-dən çox elmi müəssisə var. Onların hamısı eyni effektivliklə işləmir. Ona görə də bu komissiya baxacaq ki, hansı institut səmərəli, hansı institut səmərəsiz işləyir. Yəqin ki, gələn ilin yanvar-fevral aylarında bu məsələyə baxılacaq.

Azərbaycan üçün 120-dən çox elmi müəssisənin olması çox deyilmi? Sizcə, onların istiqamətlər üzrə birləşdirilməsi vacib deyil?

– Bəli, vacibdir. Akkreditasiya məsələsi də bunu gündəmə gətirmək üçün qoyulub. Bu strukturu optimallaşdırmaq lazımdır. Müəyyənləşdirməliyik ki, bizə 120 institut lazımdır, ya yox.

Onda belə aydın olur ki, akkreditasiya nəticəsində Azərbaycandakı elmi müəssisələrin sayı azaldıla bilər.

– Ola bilər. Elmi müəssisələrin fəaliyyətində struktur dəyişiklikləri olacaq,effektsiz işləyən institutlar ixtisara salınacaq.

– Ola bilərmi ki, optimallaşdırmadan sonra AMEA sistemində olmayan institutlar da AMEA-nın tabeliyinə verilsin və onlar bir mərkəzdən idarə edilsin?

– Xeyr. Çünki institutların bir çoxu ayrı-ayrı nazirliklərin tabeliyindədir və onlar tətbiqi işlərlə məşğuldurlar. Məsələn, SOCAR-ın, Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin və digər qurumların institutları var. Amma onların da fəaliyyətinə baxılacaq.

– Ümumilikdə bu gün AMEA-nın nəzdində fəaliyyət göstərən elmi müəssisələrin fəaliyyəti necə qiymətləndirilə bilər? Onlar elmi fəaliyyətləri səmərəli edə bilirlərmi?

– Biz bunun üçün çalışırıq. Amma bunun üçün büdcədən kənar maliyyə vəsaiti də lazımdır. Buna görə gərək institutlar özləri də vəsait qazansınlar. O vəsait olmasa, çox neqativ proses baş verə bilər. Çünki mən bir çox ölkələrin Elmlər Akademiyasında olmuşam. Onların bəziləri tamam bağlanıb, bəziləri isə birləşdirilib. Məsələn, Özbəkistanda Elmlər Akademiyası nəzdində 58 institut var idi. Onlardan 22-si qalıb. Ukraynada da çox çətin vəziyyətdir. İndi həqiqətən də bir qədər ayrı dövrdür.

– Akkreditasiya işçilərin də işdən çıxarılmasına səbəb ola bilər?

– Xeyr. Söhbət institutların özlərinin iş keyfiyyətinin, onların elmi fəaliyyətinin qiymətləndirilməsindən gedir. Ancaq sonra konkret olaraq, alimlərə, işçilərə keçəcəyik.

Bəs, onda bu prosesin işçilərə nə zaman şamil olunacağı gözlənilir?

– Hələlik bu məsələ gündəmdə deyil, ona baxmırıq. Amma hazırlaşırıq ki, Nazirlər Kabineti nəzdində Komissiya yaradaq. Bu komissiya da institutların fəaliyyətinin yenidən monitorinqini aparacaq.

– Məlumatlara görə, gələn il ərzində AMEA-nın institutlarında çalışan işçilər ixtisar ediləcək və ya onların iş qrafiki dəyişdiriləcək. Bu məlumat həqiqəti əks etdirirmi?

– Xeyr, bu məsələ gündəlikdə yoxdur. Amma akkreditasiya olduqdan sonra hökumət yəqin ki, öz qərarını verəcək.

İqtisadi vəziyyətlə əlaqədar gələn il AMEA sistemində çalışan işçilərin əməkhaqları azaldıla bilər?

– Xeyr. Hələlik nəzərdə tutulmayıb.

 

Trend

ABŞ-ın Virciniya universitetinin alimi Louis Bloomfield “Bu necə işləyir” adlı kitabında fizikanın qanunlarını formullarsız izah etməyə çalışarkən, bir yandan da gündəlik həyatda fizika qanunlarının necə işlədiyini izah edir. Biz bu kitabdan, məsəlçün yuyucu tozun paltarı necə ağartdığını, yaxud “ölüm ilgəyiylə” Amerika dağlarından tullanan adamların niyə yıxılmadığını izah edir. Professor Bloomfield atom energetikası və optika sahəsində işlərinə görə çoxlu mükafatlar alsa da indi elmin təbliği ilə məşğuldur. Louis Bloomfiel-din “T&P dərgisi”nə müsahibəsini ixtisarla təqdim edirik.

– Siz iqtisadçılara, hüquqşünaslara, filoloqlara fizikadan ümumi məsələlərlə bağlı mühazirə deyirsiniz. Fizika bu elmlə məşğul olmayacaq bir tələbənin nəyinə lazımdır?

– Fikrimcə insan fizikanı anlamasa, ətraf aləmin necə işlədiyini anlamayacaq, özü həll edə biləcəyi həll etdirmək üçün daim başqalarına üz tutacaq. Heç nəyi özü təmir edə bilməyəcək, ya da özü nəsə yeni bir şey yarada bilməyəcək. Məsəlçün maşının xarab olanda donub qalacaqsan. Ya da su kranı xarab olanda suyun önünü kəsərək onu hara qaytara biləcəyindən xəbərsiz olsan onun qarşısında çarəsiz qalacaqsan. Bilməyəcəksən su hələ borudadır yoxsa yenidən sututara qayıdıb. Ya da ən yaxşı nümunə kimi mikrodalğalı sobanı göstərərəm. İnsanların çox hələ də ondan qorxur, elə bilirlər ora yeməyi qoyanda yemək korlana bilər ya da onun önündə dayansa şüalanar. Onun iş prinsipini bilməyən adamın ağlından min dənə fikir keçir: “Görəsən mkrodalğalı soba radioaktivdirmi? Evdə onu istifadə etmək təhlükəsizdirmi?”. Bax fizika bunu izah edir. Mikrodalğalı sobada yemək qızdırmağın heç bir təhlükəli tərəfi yoxdur, elə onun önündə dayanmaq da insana zərər verə bilməz.
– İnsanların elementar elmi biliklərdən xəbərsiz olduqları üçün, hər gün etdikləri yanlışlıqlara misal gətirə bilərsinizmi?
– Dərhal ağlıma radiasiya yaydığı üçün telefondan ehtiyatlanan insanlar gəlir. Günümüzdə mobil telefonların sağlamlığa zərərli olduğu haqda heç bir sübut tapılmayıb. Hətta belə bir zərər olsa belə bu insanların həm telefonla danışması, həm də maşın sürməsi qədər böyük risk daşımır. Ya da məsəlçün insanların maşınlarına daha yüksək oktanlı benzin dolduraraq qabağa düşdüklərini düşünmələri də məni heyrətləndirir. Əslində böyük oktanlı benzinin maşına heç bir xüsusi xeyiri yoxdur! Bu əlavə xərcdən başqa bir şey deyil.

– Elmi populyarlaşdırmaq üçün hansı üsulunuz ən uğurlu olub?

– Mən bir il boyu Discovery kanalında “Yığım tələb olunur” (“Some Assembly Required”) adlı verilişin aparıcılarından biri olmuşam. Çəkiliş qrupumuz az qala hər şeyin istehsal olunduğu 25-30 zavod gəzdi. Mən orda prosesslərin elmi tərəfini izah edirdim. Məsəlçün: pəncərələrdə, vitrinlərdə və s. istifadə olunan nazik şüşənin necə istehsal olunduğunu izah etdim. Biz gitaranın, pianonun, boulinq topunun, qolf çubuğunun və hətta şokoladın necə düzəldiyini göstərdik. Bütün bunların ardında fizika dayanır. İnsanlar çətinliklə dərk etdikləri məsələlər haqda sadə izahlardan heyrətlənirdilər. Xokkey oyunu çoxlarının xoşuna gəlir, bu oyunun vurğunlarına rezin şaybanın temperaturaya necə reaksiya göstərdiyini, xokkey çubuğunu buzla hansı bucaq altında tutmaq gərəkdiyini biləndə buna böyük maraq göstərmişdilər. Bütün bunlar fizikadır.
– Sizcə, elmi populyarlaşdırmaq üçün çalışan bir fizikin təbiətində bir az da olsun aktyorluq olmalıdırmı?

– Bu həqiqətən də faydalıdır. Mən həmişə insanların arasındaykən fizikadan danışarkən oyunlar oynamağa başlayıram. Məncə alimlər öz hücrələrindən çıxıb, öz sahələrinə aid maraqlı hadisələri izah etməyə başlamalıdırlar, bunun üçün təkcə usta aktyor olmaq gərəkmir, həm də gərək insanları sevəsən və onları kömək etməyi ürəkdən istəyəsən. Bundan əlavə auditoriyanın nəyi bilim bilmədiyini öyrənmək, onlara yaxın olmağa çalışmaq da önəmlidir. Ümumiyyətlə tamaşaçılarının səndən qabaq nəyisə ətraflı bildiyinə ümüd bəsləmək olmaz. Gərək hər şeyi sıfırdan danışasan. Elə fiziklər də var ki, sanki sehirbazlıq edirlər, cürbəcür maraqlı hadisələri nümayiş etdirirlər, amma izah etməkdən boyun qaçırırlar. Əlbəttə bu yolla da maraqla qarşılanmaq olar, di gəl ki, bunun bir mənası yoxdur.
– Yəqin ki, alimlər fəaliyyətlərini sadə insanlar üçün anlaşıqlı etmək üçün çalışsaydılar elmin təbliği prossesi çox-çox sürətlə gedərdi?

– Hə, mən də elə düşünürəm, alimlərin buna motivasiyası olsaydı bu iş yaxşı gedərdi. Amerikanın stimullar sistemi bu işə elə bir kömək olmur. Bizdə alimlərdən tədqiqatlar və başqa alimlər üçün əsərlər yazmaq tələb olunur. Onların kariyerası beləcə qurulur. Çox vaxt alimin göstərdiyi nəticələr əsas götürür, tutaq ki, 20 əsər yazmış alim, 10 əsər yazmış alimdən daha qabiliyyətli hesab olunur, daha yazılmış 10 əsərin dünyanın ən böyük əsərləri olması da vecə alınmır. Alimlər elmi geniş kütlələrə izah etməkdən heç nə qazanmır. Əgər onları elmi populyarlaşdırmağına görə mükafatlandırsaydılar, heç olmasa tərifləsəydilər hər şey fərqli olardı. Alimlər axır ki, dar elmi sferalardan çıxardılar.

– Necə düşünürsünüz, məktəblərdə fizikanı, kimyanı və biologiyanı ayrıca fənn kimi keçmək, yoxsaq hamısını bir fənn altında birləşdirmək daha düzgündür?

– Amerika məktəblərində yeddinci ya da səkkizinci sinfə qədər “Elm” dərsi keçilir, sonradan bütün elmlər ayrılır. Elə adamlar tanıyıram ki, bir neçə elmi birləşdirərək öyrənir, ola bilsin bunun da müəyyən mənası var. Təbii ki, müxtəlif elmlərin ortaq görşümə nöqtələri də var. Biologiyanın bir çox məsələlərini kimyadan ayrı öyrənmək mümkün deyil, elə kimyanı da fizikadan ayrı. Ancaq məncə hər elmin üzərində ayrıca diqqət toplamaq lazımdır. İndi universitetlərdə elmlərarası tədqiqatlar və kurslar aparılır. Doğrusu bunun mənasını görmürəm. Çalışdığım univerisitetdə “Fizika və biologiya”, “Fizika və iqtisadiyyat” yaxud “Fizika və rus ədəbiyyatı” kursları aparsaydım universitet rəhbərliyi bundan xeyli razı qalardı. Kiminsə illik hesabatında bu maraqlı görünə də bilərdi, ancaq bunun praktikada heç bir önəmi olmayan fikir yığını olduğuna əminəm. Bəli, fizika hər yerdə mövcuddur, ancaq onu öyrənmək üçün gərək praktikada məşğul olasan. Pianoda çalmağı öyrənmək istəyirsənsə, çal, ancaq pianonu, skripkanı və fleytanı eyni zamanda öyrənmək mümkünsüz bir şeydir.
– Adətən fizika dərslikləri düsturlarla dolu olur, sizin kitablarınızda isə onlar çox azdır. Sizcə elmin əsaslarını onlarsız mənimsəmək mümkündürmü?

– Bəli, buna əminəm. Fikrimcə düsturlar əlinə fizika kitabı götürənləri ruhdan salır (yeri gəlmişkən, bu gələcək fiziklərə də aiddir). Hətta fizikanı öyrənib gələcəkdə bu elmlə məşğul olmağa qərar verənlərə də bəzən düsturların arasında itib-batır. Düstur baş verən prossesin riyasi modelidir. Əgər prossesi başa düşürsünüzsə, ona onu istədiyiniz vaxt düsturlara çevirə bilərsiniz. Ancaq bunun əksini etmək mümkün deyil. İnsan düşünməyə başlayır ki: “Bu “F” nədir, “m” nədir?” Axırda elə çıxır fizika elə düsturlardan ibarətdir. Təəssüf ki, bunun səbəbi alimlərin özlərinin də çox vaxt belə düşünməsindən irəli gəlir. Onların özlərini də beləcə öyrədiblər, ola bilsin prossesi çətin anlayırlar və izah edəb ilmirlər. Adətən onlardan izah tələb edəndə dərhal düsturlara qaçırlar, çünki bu yolla əməliyyat aparmaq onlara asan gəlir. Tələbələr isə dərhal düsturları əzbərləyir. Bir növ beyin işlətmədən rəqəmlərin yerinə hərfləri qoyaraq yadda saxlamağa çalışırlar.

azadliq.org

Milli Nüvə Tədqiqatları Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin nüvə elmləri və texnologiyaları, onların kadr potensialının inkişafı məqsədilə imzaladığı 8 may 2014-cü il tarixli sərəncamı ilə yaradılıb. Bu tarixi sərəncam ilə Azərbaycanda nüvə elmlərinin, nüvə və radiasiya texnologiyalarının inkişafının yeni mərhələsinin əsası qoyuldu.

Adil Qəribov Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) həqiqi üzvü, kimya elmləri doktoru, professor, əməkdar elm xadimi, Rabitə və Yüksək Texnologiyalar Nazirliyinin Milli Nüvə Tədqiqatlari Mərkəzinin (MNTM) sədridir. O, AzVision.az-a müsahibəsində Milli Nüvə Tədqiqatları Mərkəzinin fəaliyyətindən, ölkəmizin bu sahədə atdığı addımlardan, hədəf və planlardan danışıb.

– Universiteti bitirdikdən sonra radiasiya tədqiqatları üzrə aspiranturaya qəbul olundum. Bu sahə mənim arzum olub. Hələ orta məktəbdə oxudum illərdə nüvə sahəsini sevirdim. 2001-ci ildə mən bu sektora rəhbərlik etməyə başlayanda dağılmış bir struktur var idi. O dövrlərdə büdcə vəsaitlərinin elmə ayrılmasında çətinliklər yaşanırdı.

Həmin vaxt mənim yeganə çıxış yolum beynəlxalq qrantlar və layihələr idi. Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliyin (MAQATE), NATO-nun, Amerika Birləşmiş Ştatlarının Energetika Nazirliyinin xüsusi Nüvə Radiasiyasi Təhlükəsizliyi üzrə Fondların layihələri vardı. Qrantları aldıq və radiasiya problemləri sektorunu 2002-ci ildə tamamilə yeni formatda bir İnstituta çevirdik.

Nüvə tədqiqatları hər bir ölkə üçün vacibdir. Bütün dünyada nüvə sahəsi sanki ölkənin hərbi qüdrətinin bir göstəricisidir. Məsələn, görürük ki, Pakistan kimi bir müsəlman ölkəsi necə qürurlu və sabit qalıb. Çünki sahib olduqları nüvə başlıqları onları müdafiə edir. Niyə Azərbaycan da nüvə ölkəsi olmasın, niyə bizim ölkəmizdə də nüvə texnologiyaları inkişaf etməsin?!

Həmin illərdən bəri çalışırdım ki, Azərbaycanda da Nüvə Reaktoru yaradılsın. 2006-cı ildən bəri mən bir neçə dəfə Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinə və müvafiq qurumlara müraciət etdim. Bildirdim ki, belə bir lahiyə hazırlamaq isəyirik. MAQATE-yə müraciət etdim ki, belə layihənin icrası üçün bizə icazə və imkan versinlər.

2009-cu ildə Radiasiya Problemləri İnstitutunda Azərbaycanda Tədqiqat-Nüvə Reaktorunun yaradılması haqqında bir layihə icra etməyə başladıq. Bu layihə çərçivəsində mən gənc mütəxəssisləri dünyanın müxtəlif nüvə ölkələrinə göndərdim. 2011-ci ildə bu sahə üzrə artıq 15-ə yaxın yüksək ixtisaslı gənc kadrımız var idi.

2014-cü ilin 8 may tarixində Cənab Prezidentin 442 saylı sərəncamı ilə Respublikamızda nüvə elmlərinin inkişafı, nüvə texnologiyalarının tətbiqi və Azərbaycanın milli mənafelərinə uyğun olaraq onlardan bəhrələnmək məqsədilə Milli Nüvə Tədqiqatları Mərkəzi yaradıldı. Azərbaycanın yaxın 10-15 ilə olan nüvə proqramı bu qurumun yaradılması haqqındakı sərəncamda tamamilə şərh olunub. Həmin ilin iyun ayında Prezidentimizin sərəncamı ilə mən Milli Nüvə Mərkəzinə sədr təyin olundum.

Milli Nüvə Mərkəzi ilk vaxtlar AMEA-nın Radiasiya Problemləri İnstitutu ilə bir yerdə çalışırdı. Sonra bizim üçün ayrılmış yerdə binamız açıldı. Həmin ərazidə sterilizasiya məqsədli güclü Qamma Şüalanma Kompleksi, kiçik Laboratoriya Korpusu tikildi. Həmin tikililər istifadəyə verildikdən sonra biz Akademiyadan ayrıldıq. Təxminən 75-76 nəfəlik bir kollektivlə Milli Nüvə Mərkəzində işləməyə başladıq.

Milli Nüvə Mərkəzinin məqsədi nüvə elmləri sahəsində ən müasir layihələrdə iştirak etmək, qabacıl sahələrdə elmi tədqiqatlar aparmaqdır. Müxtəlif ölkələrin Nüvə Mərkəzləri ilə müqavilələr bağlamışdıq və onlarla birlikdə tədqiqatlar aparırıq. Bununla yanaşı, Azərbaycandakı quruğunun işə salınması istiqamətində ciddi işlər aparılır.

– Bu gün bizim nəyimiz var?

– Bu gün bizim çox böyük bir Qamma Şüalanma Kompleksimiz var. Bu kompleksdə biz müxtəlif tibbi ləvazimatların sterilizasiyasını apara bilərik. Xaricdən Azərbaycana külli miqdarda qida maddələri gətirilir. Həmin qida maddələrinin çox hissəsində sterilizasiya aparılmır, aparılanda isə qalıq effekti yaranır, zəhərlənmə və digər fəsadlar üzə çıxır. Azərbaycandan ixrac olunan məhsulların da gərək sterilizasiyası aparılsın.

Bizim qurğu çox güclüdür. Ona 300 min kürilik kobalt-60 izotopu yüklənəcək. Bu, çox yüksək aktivliyə malik izotopdur. Qurğu da çox böyükdür. Artıq sonuncu sınaq mərhələsindən də çıxıb. Hazırda izotopun yüklənməsi prossesi gedir. Bu, regionda ən güclü Qamma Şüalanma Komleksidir. Bu quruğuda texniki işlər də aparmaq mümkündür. Məsələn, rezin məmulatlarını süalandırdıqda davamlığı beş dəfə artır.

Biz Şərq ölkəsiyik, ədviyyatdan çox istifadə edirik. Ədviyyat mikrobioloji canlıların daşıyıcısıdır. Yəni onlarda küllü miqdarda mikroblar var. Axı biz ədviyyatı nə bişiririk, nə yuyuruq, nə də qızıdırırıq. Sivil dünyada ədviyyat məhsullarının radiasiya sterilizasiyasından keçmədən istifadəsi qadağandır.

Ən çox xəstəlik daşıyıcısı ət məhsullarıdır. Həmin məhsullar tətbiq etdiyimiz 200-100 qrey dozada şüalandırılmalıdır. Bu, ətin keyfiyyətində heç bir dəyişiklik etmir. Ehtiyat taxıl məhsullarını bəzən bir ildən çox saxlaya bilmirlər. Ona görə də hər il ehtiyat fondu dəyişdirilir, əlavələr olunur. Bu taxıl məhsullarını kiçik dozada şüalandırdıqda onlar uzun müddət qala bilir. Soğan, kartof və digər qida məhsullarına da həmin metod tətbiq olunur.

Müxtəlif konservlərdə kükürdlü birləşmələrdən istifadə olunur. Bunlar kimyəvi birləşmələrdir. Onda həmin məhsullar uzun müddət qaldıqda zəhərlənmə halları baş verir. Bunun qarşısını almaq üçün daha səmərəli üsul radiasion sterilizasiyadır.

Azərbaycan xaricdən hər il 150-200 milyon şpris alır. Bu şprislərin hamısı orada etilen oksidi vasitəsilə sterilizasiya olunur. Etilen oksidində qalıq effekti var. Ən gözəl sterilizasiya üsulu qamma şüalandırmadır. Biz təklif edirik ki, gələcəkdə həmin şprislər Azərbaycanda istehsal və öz qurğumuzda sterilizasiya olunsun. Biz hətta həmin şprisləri qonşu ölkələrə sata bilərik.

Bizdə digər mühüm istiqamət Tədqiqat Nüvə Reaktorunun yaradılmasıdır. Onun tikilməsi üçün hələlik MAQATE ilə birgə təklifər üzərində işləyirik. Bu, uzun müddətli və böyük kapital tutumlu layihədir.

Biz Dubna Nüvə Tədqiqatları üzrə Birləşmiş İnstitutunun üzvüyük. Mənim 6 əməkdaşım hazırda orda tədqiqatlar aparır. Sloveniya Tədqiqat Reaktorunda da bizim əməkdaşlar işləyirlər. Cənubi Koreya Respublikasından da tədqiqatlar aparmaq üçün müraciətlər almışıq. Avstriyada, Norveçdə də bizim işçilərimiz fəaliyyət göstərirlər.

– Respublikamız Tədqiqat Nüvə Reaktorundan nə qazanacaq?

– Tədqiqat Nüvə Reaktoru birinci növbədə, strateji obyektdir. Bütün dünyada istənilən layihələrin bazasında Tədqiqat Nüvə Reaktoru dayanır. Məsələn, energetik lahiyələrin icrasında mikro-tədqiqat nüvə rektoru lazımıdır ki, nüvə yanacağının keyfiyyəti də orada müəyyənləşdirilsin. Hərbi məqsədli layihələrin əksəriyyəti Tədqiqat Nüvə Reaktoru vasitəsilə həyata keçirilir. Amma ən əsası kadr hazırlığı və nüvə tədqiqatlarıdır.

Azərbaycan günəş ölkəsidir. Günəş, külək enerjisi üçün bizim böyük potensialımız var. Günəş çeviricilərinin də istehsalı yalnız Tədqiqat Nüvə Reaktorlarında aparılır. Silisium əsasında hazırlanmış günəş çeviriciləri hazırda satışda var. Onların içərisinə xüsusi aşqarlar daxil edilməlidir ki, faydalı iş əmsalı yüksəlsin. Bunu isə radiasion dopping üsulu ilə yalnız Tədqiqat Nüvə reaktorunda etmək olar. Biz kimyəvi çevirmə etmədən şüalandırırıq, silisium nüvəsini başqa nüvələrə, fosfora və s. çeviririk. Bu çevirilmə üsulu ilə onun xassələrini modifikasiya edirik.

Biz Azərbaycanda günəş çeviriciləri istesal etmək imkanına malikik. Bunun üçün xammal da var. Azərbaycanda böyük midarda kvars yataqları mövcuddur. Bu yataqlardakı xammalın tərkibi Silisium-12-dir. Biz silisium ala, onun bazasında günəş çeviriciləri yarada, hətta qonşu ölkərlərin hamısını təmin edə bilərik. Bu zaman xeyli məbləğdə gəlir əldə edərik.

İkinci əsas məsələ izotoplardır. Tibbdə, onkologiyada, neft-qaz çıxarma sənayesində, müxtəlif sahələrdə izotoplardan geniş istifadə olunur. Biz indi onların hamısını xaricdən alırıq. Böyük valyuta xərcləri hesabına başa gəlir. Bunun yeganə istehsal üsulu isə Tədqiqat Nüvə Reaktorudur. Qonşu ölkərlərin çoxunda bu imkan yoxdur. Hətta Türkiyə kimi böyük ölkədə də izotop istehsal edilmir. Biz bütün qonşu ölkələrə – Gürcüstandan tutmuş, Türkmənistana, Orta Asiya ölkələrinə qədər bu izotopları sata bilərik. Nəticədə külli miqdarda vəsait əldə edərik.

Reaktorları olan elektrik stansiyalarından da biz müxtəlif sifarişlər qəbul edə, onların hansısa məmulatlarının radiasiya davamlığını, dözümlüyünü müəyyən edə bilərik. Məsələn, Qazaxıstanın bir Tədqiqat Nüvə Reaktoru var. Həmin Reaktor yalnız ABŞ-dan olan sifarişlər əsasında fəaliyyət göstərir. Və hər il 100 milyonlarla qazanc əldə edirlər. Bizim də bu sahədə əlaqələrimiz var. Mütəxəssilər də hazırlayırıq.

– Azərbaycanda Tədqiqat Nüvə Reaktorunun inşası nə vaxta mümkün olacaq?

– Biz gərək bu haqda təklif hazırlayaq, sonra Nazirlər Kabineti onu Cənab Prezidentə təqdim etməlidir. Təsdiqlənəndən təqribən 8 il müddətinə Tədqiqat Nüvə Reaktorunun tikintisi mümkün olacaq. Bu, uzun vaxt aparan prosesdir. Ona görə, biz paralel olaraq həm bu sahədə işimizi görür, həm də beynəlxalq tələblərə uyğun olan normativ sənədlər hazırlayırıq.

Biz 2001-ci Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliyin (MAQATE) üzvü olanda Ulu Öndərimiz rəsmi şəkildə elan elədi ki, Azərbaycan yalnız dinc məqsədli nüvə texnologiyalarının tərəfdarıdır. Həmin vaxt NAGATE-nin rəhbəri Məhəmməd Əl-Baradeyi də Azərbaycana səfər etmişdi. Cənab Prezident İlham Əliyev də hakimiyyətə gəldikdən sonra bir daha bu siyasətin davam etdiyini bildiridi.

Azərbaycanda gələcəkdə nüvə texnologiyasını inkişaf etdirmək üçün birinci növbədə xammal ehtiyatlarımızı bilməliyik. Hələ Sovet dövründə Azərbaycanın ərazisi tədqiq olunub və sənədlər götürülüb. Azərbaycan suverenlik qazandıqdan sonra Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin qurumları ilə birgə tədqiqatlar aparırıq. Ölkə ərazisində torpaqda, suda radiasiyanın paylanma dərəcəsini ölçürük. Bununla da həmin ərazilərdə yaşayan insanlara təsirini qiymətləndiririk. Xüsusi ekspedisiyamız bir neçə rayonlarımızda olub. Bəzi rayonlarımızdakı süxurlarda təbii radiasiya fonunun nisbətən yüskək olduğu qeydə alınıb.

Qısaca onu deyə bilərəm ki, Azərbaycan bu sahədə hansısa bir addım atarsa, heç olmasa müəyyən müddətdə istifadə etmək üçün xammal ehtiyatımız da var.

Bizim ölkədə heç vaxt qarşıya məqsəd qoyulmayıb ki, atom bombası düzəldək. Biz buna heç cəhd də etmirik. Amma dünyaya göstərmək istəyirik ki, Azərbaycan nüvə sahəsində elmi araşdırmalar apara, istənilən texnoloji prosessləri reallaşdıra bilər. Buna həm bizim kadr potensialmız, həm də də texniki imkanlarımız var. Bunu dünyaya bəyan etmək lazımdır.

Cənab Perzidentimizin AMEA-nin 70 illik yubileyində gözəl bir çıxışı oldu. Bildirdi ki, elm yalnız elm xatirinə olmalı deyil, ölkənin təhlükəsizliyi, qüdrəti və iqtisadi baxımdan gələcək inkişafına xidmət etməlidir. Dövlət başçısı bununla Akademiyaya çağırış etdi ki, bəsdir artıq məqalə xətirinə işlədiniz. Lazımdır ki, elm ölkənin iqtisadiyyatına, hərbi qüdrətinə və digər sahələrə yönəlsin. Gördüyümüz qədərilə, son illərdə bu sahələrdə xeyli irəliləyişlər olur.

Nüvə xammalı ehtiyatlarını aşkarlamaq, onları analiz etmək üçün bizdə müasir laboratoriya da yaradılıb. Burada biz istənilən nüvə materilanı analiz edə bilərik.

Digər sahəmiz cihazqayırmadır. 4-5 il bundan öncə mən xüsusi fiziklər qrupu yaratdım ki, Azərbaycan üçün dozimetrlər istehsal edilsin. İlk təcrübəmizi Türkiyə Atom Enerjisi Qurumu (TAEK) ilə birgə həyata keçirdik. Xarkovda xüsusi detektorlar hazırlatdırdıq. Bunun əsasında ilk cihazıları yaratdıq.

Digər mühüm sahə dünya miqyaslı qlobal elmi layihələrdə iştirak etməkdir. 2015-ci ildə Azərbaycanın Avropa Nüvə Tədqiqatları Mərkəzinə (CERN) assosiativ üzv olması ilə bağlı məsələ qaldırmışdıq. Azərbaycandan cəmi ik nəfərin adı orada qeyd olunmuşdu. Ermənistandan 36, Gücüstandan isə 47 nəfər var idi. Mən o vaxt çox utandım. Oranın rəhbəri dedi ki, siz cəmi iki nəfərləmi CERN-ə üzv olmaq istəyirsiniz? O gündən qarşıya məqsəd qoydum ki, necə olursa-olsun, biz buradakı mövqeyimiz də gücləndirməli, əlaqələr yaratmalıyıq.

CERN-də “Atlas” adlı fundamenatal bir proqram var. Biz o proqram çərçivəsində real təcrübələrə qoşulduq. Orada ağır ionların, nüvələrin toqquşması zamanı gedən prosseslər öyrənilir. Onları araşdırmaqla Qalatikanın əmələ gəlməsi, Böyük Partlamadan sonra materiyanın yaranması haqqında daha dolğun məlumat əldə edəcəyik. Bizim nümayəmdəmiz indi CERN-də bu təcrübələr üzrə fiziki qrupun rəhbəridir. 6 nəfərlik qrupumuz da var. Bu sahədə fəaliyyətimizi genişləndirmişik. Keçən il memorandum imzaladıq, üzv olmasaq da, bu layihə üzə əməkdaşlıq edirik. Hətta Avropa Nüvə Tədqiqatları Mərkəzinin (CERN) bir elmi konfransı Bakıda keçirildi.

– Azərbaycanda Tədqiqat Nüvə Reaktorunun hansı ərazidə tikintisi təklif olunur? Bir neçə il öncə Xırdalanda inşa edilməsi ilə bağlı xəbərlər yayılmış və böyük səs-küyə səbəb olmuşdu.

– Belə səs-küy əsassızdır. Ona görə ki, Tədqiqat Nüvə Reaktoru bütün ölkələrdə Universitet şəhərciklərində yerləşir. Münhendəki Texnologiya Universiteti şəhərdən 26 kilometr aralıdadır. Şəhərciyin düz mərkəzində də dünyada ən böyük və güclü nüvə reaktoru yerləşir. Heç bir təhlükəsi də yoxdur. Tədqiqat nüvə reaktoru heç vaxt partlaya bilməz. Çünki daim suyun içindədir. Orada heç də həmişə yüksək intensivli parçalanma getmir. Təxminən 80-85 kiloqram yanacaq yüklənir.

Bizim ölkədə Tədqiqat Nüvə Reaktorunun Qobu ərazisində tikilməsi haqqında təklif hazırlarnır. Amma bunun üçün hələ ki, hökumət tərəfindən müvafiq qərar verilməyib.

Bakı Ali Neft Məktəbinin (BANM) ictimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin “BANM-in prezident təqaüdçülərinə 10 sual” layihəsində sualları BANM-in Proseslərin avtomatlaşdırılması mühəndisliyi ixtisasının I kurs tələbəsi Aysu Həmidli cavablandırır.

– Zəhmət olmasa, özünüz haqqında ətraflı məlumat verin.

– Həmidli Aysu Natiq qızı 3 iyul 1999-cu ildə Şəki şəhərində anadan olmuşam. 2005-ci ildə Şəki şəhər liseyində təhsil almağa başlamışam. İkinci sinifdən dördüncü sinfə qədər ibtidai təhsilimi Bakı şəhəri 132 saylı orta məktəbdə almışam. 8-ci sinfə qədər təhsilimi 225 saylı orta məktəbdə davam etdirmişəm. 9-cu sinifdən  etibarən təhsilimi Türkiyə Diyanət Vəqfi Bakı Türk liseyində davam etdirərək 2016-cı ildə liseyi əla qiymətlərlə bitirmişəm. 2007-2012-ci illərdə Bakı şəhəri K.Səfərəliyeva adına 16 saylı musiqi məktəbində skripka ixtisası üzrə təhsil almışam və məktəbi qırmızı diplomla bitirmişəm. 2012-ci ildə Ümummilli lider Heydər Əliyevin 90 illik yubileyinə həsr olunmuş musiqi yarışmasında birinci yerə layiq görülmüşəm. Bu il BANM-in Proseslərin avtomatlaşdırılması mühəndisliyi ixtisasına daxil olmuşam. Prezident təqaüdçüsüyəm.

– İmtahan geridə qaldı, indi həmin dövrlə bağlı hansı təəssüratlarınızı bizimlə bölüşə bilərsiniz?

– Ailə üzvlərim və müəllimlərim imtahandan öncə mənə çox böyük mənəvi dəstək oldular. Onların sayəsində  mən imtahana psixoloji olaraq tam hazır idim və heç bir tərəddüd etmədən imtahanı uğurla başa vurdum.

– Nə qədər bal topladınız?

– İmtahandan 685 bal toplamışam.

– Niyə məhz BANM-i seçdiniz?

– Azərbaycanda güclü təhsil verən universitetlərdən biri olduğu üçün və gələcəkdə işlə təmin olunma şansına görə BANM-i seçdim.

– Ailənizin oxumağınızdakı rolu haqqında nə demək istərdiniz?

– Orta məktəbə getdiyim ilk illərdən bəri ailə üzvlərim hər zaman mənə dəstək olublar. Ailəmlə mənim fikir və arzularımın üst-üstə düşməsi mənim nailiyyətlərimə səbəb olub.

– Ən böyük arzunuz nədir?

– Ən böyük arzum nanotexnologiya sahəsində böyük bir kəşfə imza atmaq və Azərbaycanı bu sahə üzrə inkişaf etdirməkdir.

– İxtisasınız haqqında nə demək istərdiniz?

– Proseslərin avtomatlaşdırılması bir çox  sahələrdə tətbiq olunur  və hal-hazırda Azərbaycanda bu sahə üzrə təhsil alan mühəndislərə çox böyük ehtiyac duyulur.

– Hobbiniz nədir?

– Kitab oxumaq , çünki mənim fikrimcə, kitab oxuyaraq insan sadəcə yeni məlumatlar əldə etmir, həmçinin özünü kəşf edir. Skripka çalmaq, çünki musiqidən zövq almağın ən yaxşı yolu mənim üçün budur.

– Başqa hansı maraqlarınız var?

– Ən böyük marağım yapon dilini tam öyrənməkdir və bunu öyrənməkdə məqsədim texnologiya sahəsində en qabaqcıl ölkələrdən biri olan Yaponiyada təhsilimi davam etdirməkdir.

– Hansı janrda kitabları oxuyursunuz?

– Bir çox janrda kitablar oxuyuram, ancaq ən çox üstünlük verdiyim elmi fantastika janrına aid olan kitablardır.

“2007-2015-ci illərdə Azərbaycan gənclərinin xaricdə təhsili üzrə Dövlət Proqramı” təqaüdçülərini tanıdan “Uğur formulu” layihəsinin budəfəki qonağı Ceyran Ağayevadır.
Ceyran Ağayeva 1983-cü ildə Bakı şəhərində anadan olub. 252 nömrəli tam orta məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan Dillər Universitetinin roman-german filologiyası fakültəsində ingilis dili və ədəbiyyatı üzrə təhsil alıb. 2008-ci ildə həmin universitetin xarici dillərin tədrisi metodikası fakültəsinin magistratura səviyyəsini bitirib.
Hazırda Amerika Birləşmiş Ştatlarının nüfuzlu Miçiqan Dövlət Universitetində təhsilin idarə olunması ixtisası üzrə doktorantura səviyyəsində təhsilini davam etdirir.
– Niyə məhz bu ixtisası seçdiniz?
– Təhsilin idarəolunması Azərbaycan ali təhsilində yeni bir sahədir. Bu sahədə Azərbaycanda təhsil almaq imkanları məhduddur. Bununla əlaqədar “ADA” Universiteti Miçiqan Dövlət Universiteti ilə birgə layihə imzalayıb və Azərbaycanda təhsilin idarəolunması üzrə magistr proqramına start verib. Mən də bu layihənin iştirakçısı olaraq xaricdə təhsilimi bitirdikdən sonra “ADA” Universitetində “School of Education” da gələcək kadrların yetişməsinə öz töhfəmi verməyə çalışacağam.
– Fərqli ölkə və təhsil mühitini gördükdən sonra əvvəl oxuduğunuz ali məktəbdə nəyin dəyişməsini arzulayardınız?
– Hazırda oxuduğum universitetlə təhsil aldığım ilk universitet arasında təhsilə yanaşma fərqlidir. İlk olaraq deyim ki, burada tələbələrin istədikləri fənləri seçmə imkanları daha genişdir. Bundan əlavə, buradakı elmi məsləhətçilər tərəfindən tələbələrə göstərilən dəstəyi çox bəyənirəm. Dərslərdə tənqidi təfəkkürün inkişaf etdirilməsinə daha çox üstünlük verilir. Bu, bizim əksər ali məktəblərdə rast gəlinən böyük problemdir. Tələbələrə dərs vəsaitlərindən öyrəndikləri məlumatlara tənqidi mövqedən yanaşmağı öyrətmək daha yaxşı olardı.
– Təhsil aldığınız ölkədə Azərbaycanla bağlı nələri tanıtmısınız?
– Burada Azərbaycanın rəsmi və qeyri-rəsmi bayramları, tarixi barədə dostlarıma, tanıdığım insanlara və iştirak etdiyim  tədbirlərdə məlumatlar verirəm. Bundan əlavə, ali təhsilin idarə olunması ixtisasını seçdiyim üçün qatıldığım bir çox layihələrdə Azərbaycanın ali təhsil müəssisələrinin tarixindən və eləcə də mövcud imkanlarından bəhs edə bilmişəm.
– Oxuduğunuz ali məktəbdə müəllim-tələbə münasibəti necədir?
– Tələbə-müəllim münasibətləri çox fərqlidir. İstənilən vaxt məsləhət üçün müəllimə müraciət etmək olar.
– Daha çox hansı çətinlikləriniz olub?
– Ən böyük çətinliyim ilk vaxtlarda oldu, ailəmdən uzaq yaşamağa alışmağım çətin oldu. Bir müddət keçdikdən sonra insan buna öyrənsə də, bəzən xüsusilə də bayramlarda Bakıda – ailəm və dostlarımla olmağı çox istəmişəm.
– Universitetdə əcnəbi tələbələrə münasibətdən razısınızmı?
– Universitetdə kifayət qədər əcnəbi tələbə təhsil alır. Mən keçən il əcnəbi tələbələrlə bağlı layihədə iştirak edirdim və tələbələrdən biri ən yaxın dostlarının əcnəbilər olduğunu dedi. Səbəbini soruşanda isə “Bizi ölkəmizdən uzaq olmağımız bir-birimizə bağlayır” –  söylədi. Mən də bu fikirlə razıyam. Xaricdə təhsil aldığım müddətdə rastlaşdığım əcnəbi tələbələrlə ünsiyyətə girmək və dost olmaq asandır.
– Xarici ölkədən Azərbaycan təhsilini necə görürsünüz?
– Azərbaycanda aparılan islahatlar təhsil sahəsində gələcəyin yaxşı olacağından xəbər verir.
– Asudə vaxtınızda nə ilə məşğul olursunuz?
– Asudə vaxtlarımda əcnəbi dostlarımla ünsiyyət qurmağı, bir yerə toplaşmağı sevirəm. Dərslərdən vaxt tapdıqda, bayram tətillərində ABŞ-ın görmədiyim yerlərini, şəhərlərini gəzirəm.
– Təhsilinizi başa vurduqdan sonra harada çalışmaq istərdiniz? Gələcək planlarınız necədir?
– Təhsilimi bitirdikdən sonra Azərbaycanda, “ADA” Universitetində yeni yaranmış fakültədə işləməyi planlaşdırıram.
– Siz xaricdə təhsil almağa başladıqdan sonra özünüzdə nələri dəyişmisiniz?
– Çoxlu sayda yeniliklər əldə edə bilmişəm. Bundan daha çox isə vaxtı ilə bildiyim məsələlərə yeni mövqedən və ya bir neçə mövqedən baxmağı öyrənmişəm. Özümdən asılı olmadan, öyrəndiklərimin, gördüklərimin nə dərəcədə Azərbaycan üçün yararlı və uyğun olub-olmayacağını müqayisə edirəm.
– Ölkəmizdəki dostlarınıza, həmyaşıdlarınıza nə demək istərdiniz?
– Gənclər üçün hər cür imkanların olduğu dövrdə yaşayırıq. Xaricə gəlib buradakı mədəniyyəti əyani şəkildə görmək, bundan bəhrələnmək çox yaxşıdır. Sadəcə bunları indiki mövcud onlayn imkanlardan istifadə edərək təcrübədən keçirmək olar. Hər hansı bir ixtisasa yiyələndikləri zaman onu mükəmməl şəkildə öyrənsinlər. Xarici dil öyrənsinlər, bu, onların dünyaya açılan yollarıdır. Və ən əsası Vətənimizi çox sevsinlər, çünki dünyanın hansı ölkəsinə getməyimizdən asılı olmayaraq, insanın Vətənini heç nə əvəz etmir.
 Qeyd edək ki, “Uğur formulu” layihəsi Təhsil Nazirliyi və  “1News.az” İnformasiya Agentliyi tərəfindən “2007-2015-ci illərdə Azərbaycan gənclərinin xaricdə təhsili üzrə Dövlət Proqramı” təqaüdçülərini tanıtmaq məqsədilə icra olunur.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurası Katibliyinin icraçı direktoru Fərasət Qurbanov Şuranın 2017-ci il qrnat müsabiqəsi ilə bağlı suallara aydınlıq gətirib…

– Şura bu günlərdə növbəti qrant müsabiqəsi elan edib. Müsabiqə mövzularının müəyyən olunmasında QHT-lərin fikrini öyrənirsinizmi?

– Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurası 2017-ci il üçün QHT layihələrinin maliyyələşməsi məqsədilə qrant müsabiqəsi elan edib. Müsabiqə üzrə layihələrin elektron qaydada toplanması 01-30 dekabr 2016-ci il tarixini əhatə edir. Müsabiqəyə 17 mövzu təqdim olunub. Müsabiqə mövzuları ilk növbədə Azərbaycan Respublikasının qeyri-hökumət təşkilatlarına dövlət dəstəyi Konsepsiyasında təsbit olunan mövzular əsas götürülməklə müəyyənləşdirilir. Bununla yanaşı, Şura hər il QHT-lərin iştirakı ilə ictimai müzakirələr keçirir, müsabiqə mövzuları ilə bağlı QHT-lərin fikirlərini öyrənir və onları nəzərə alır. Bu il də müsabiqə mövzularını təqdim etməzdən əvvəl Şura noyabrın 22-də ictimai müzakirə təşkil etdi. Bu tədbirdə yüzlərlə QHT rəhbəri iştirak etdi və mövzularla bağlı 30-a yaxın təklif verildi. Bu təkliflər də Şura tərəfindən nəzərə alınıb.

– Şuranın noyabrın 22-də təşkil etdiyi tədbirdə layihələrin qəbulu üzrə yeni elektron proqramın təqdimatı olub.

– Bəli, yenilənmiş elektron proqram artıq QHT-lərin istifadəsinə verilib. Bu proqram əvvəlkindən fərqli olaraq QHT-lər üçün daha rahat imkanlar yaradır. Sadəcə QHT-lərin proqramın tələblərinə diqqətlə əməl etmələri lazımdır.

İlk növbədə QHT-lər www.e-qht.az portalına “E-ərizə” bölməsinə daxil olmalıdırlar. Burada ekranda iki xana görünür. Həmin xanalara VÖEN və şifrəni daxil etməklə “Qeydiyyat” düyməsini sıxmaq lazımdır. Bu zaman QHT-nin daimi virtual kabineti yaranır. Kabinetdə “Təşkilat haqqında”, “Layihələr” və “Müsajlar” bölmələri görünür. Qeydiyyatdan keçmək üçün birinci addım kimi “Təşkilat haqqında” bölməyə daxil olaraq bütün xanaları doldurmalı və əlavələri yükləmək lazımdır. Bütün məlumatların daxil edilməsinə və əlavələrin yüklənməsinə əmin olduqdan sonra “Şuraya göndər” düyməsini sıxmaq lazımdır. Bildirmək istəyirəm ki, QHT-lərin bazada sərbəst işləməsi və lazımi düzəlişləri etməsi üçün burada “Redaktə et” və “Yadda saxla” düymələri də var. Bu da QHT-lərə daxil etdiyi məlumatları Şuraya göndərməzdən əvvəl lazımi düzəlişlər və əlavələr etməyə imkan yaradır.

Ötən illərdən fərqli olaraq QHT-lərdən elektron ərizə proqramına yalnız bir dəfə qeydiyyatdan keçmək tələb olunur və bu qeydiyyat QHT-lərə Şuranın növbəti müsabiqələrində də iştirak imkanı yaradır.

Qeydiyyatdan keçən QHT-lərə Şura tərəfindən bildirişlər göndərilir. Bu bildirişlər QHT-nin bazaya daxil etdiyi birinci elektron poçt ünvanına, QHT-nin virtual kabinetdəki mesaj ünvanına və bazada birinci qeyd etdiyi mobil telefon nömrəsinə göndərilir. Layihələrin qeydiyyatı da eyni prosedurlarla aparılır. Ona görə də QHT-lər elektron poçt ünvanlarını və telefon nömrələrini yazarkən diqqətli olmalıdırlar. QHT tərəfindən daxil edilən hər hansı bir səhv məlumat onun qeydə alınmasında problem yarada bilər.

– Budəfəki qrant müsabiqəsində diqqəti çəkən məsələlərdən biri də videomaterialların hazırlanması ilə bağlı oldu.

– Bəli, müsabiqə mövzularına fikir versəniz görəcəksiniz ki, burada 8-ci mövzu “İctimai aktuallıq kəsb edən məsələlərlə bağlı videoçarxların və sənədli filmlərin hazırlanması” adlanır. Bu heç də təsadüfü seçim deyil. Ötən illərin təcrübəsi göstərdi ki, bəzi QHT-lər təqdim etdikləri layihələrdə ayrı-ayrı istiqamətlər üzrə müxtəlif mövzularda videomaterialların hazırlanmasını təklif edirlər. Bildiyimiz kimi, videomaterialların ekspertizası xüsusi və peşəkar yanaşma tələb edir. Şura bununla bağlı müvafiq qərar qəbul edərək videomaterialların ekspertizası üzrə komissiya yaradıb və o, üzərinə düşən işi uğurla icra edir. Təəsüflər olsun ki, Şuraya təqdim olunan videomaterialların heç də hamısı tələb olunan standartlara cavab vermir və belə halda onların yayımlanması ciddi narahatlıq doğurur. Bununla yanaşı, bəzən layihələrin daxilində videomaterialların hazırlanması nəzərdə tutulsa da, QHT büdcədə buna az vəsait ayırır ki, bu da materialın keyfiyyətinə ciddi təsir göstərir. Bütün bunları nəzərə alaraq, Şura 2017-ci il qrant müsabiqəsində videoçarxların və filmlərin hazırlanmasını ayrıca mövzu kimi verib. Hansı QHT videomaterialın hazırlanmasını təklif edirsə, yalnız 8-ci istiqaməti seçməlidir. Digər müsabiqə istiqamətləri üzrə Şuraya təqdim olunan layihələrdə videoçarxların və sənədli filmlərin hazırlanması göstərilə bilməz. QHT-lərdən xahiş edirik ki, bu məsələdə diqqətli olsunlar.

QHT-lərə əsas tövsiyəmiz budur ki, müsabiqənin qaydaları və şərtləri ilə yaxından tanış olsunlar və Şuraya layihə təqdim edərkən bu qaydalara əməl etsinlər.

Trend

Azərbaycanlıların və digər Türkdilli Xalqların Əməkdaşlıq Mərkəzinin icra katibi, “Birlik” jurnalının baş redaktoru, şair İlqar İlkinlə müsahibəni təqdim edirik:

– Necəsən?

– Həddindən artıq yaxşıyam. Bilirsən, bu, mənim ənənəvi cavabımdı, amma gerçəkdən yaxşıyam. Həmişə olduğum kimiyəm, yəni bir ömrü yarıya qədər gəlib, “mən filan yerdə səhv etmişəm, filankəs haqlıymış, mən düz etməmişəm”, – demirəm. İndi məni üzən ən böyük gerçəklik dostlarımızın ömrü yarılayıb bir-birini ittiham etmələridir. Bilirsən, məncə, yaradıcılıq xarakter məsələsidir. Xarakteri olmayan adamın nəsə yarada biləcəyinə şübhə edirəm.

– Hər halda ədəbi mühitdəki son hadisələri nəzərə alıb belə deyirsən. Özünü ədəbi mühitdən təcrid etmiş kimi görünürsən, səhv etmirəm ki? Bu təcridin səbəbi nədir?

– “Vitrinlər dolu, ürəklər boş”… Adil Mirseyid öz şeirində bu şəhəri belə təsvir edirdi. İndi ədəbi mühit dediyimiz bir şey varsa, o da belədir: vitrinləri süslənmiş, uydurulmuş, püflənmiş, fəqət, altı-üstü boş… Məncə, insanın öz mənliyini, şəxsiyyətini qoruması üçün özünə qoyduğu tabuları, qadağaları da olmalıdır. İndi yalnız ədəbi mühitdə deyil, bütün sahələrdə özü öz tabularını müəyyənləşdirib, öz təcridini yaşayanlar çoxdur. Ədəbi mühitdə tanıdığım ciddi adamların əksəriyyəti bu təcridi yaşamaq məcburiyyətindədir, bəziləri isə gündəlik köşə yazılarında özlərini bitirməklə məşğuldur. Söhbət yalnız ədəbi mühitdən getmir, ümumiyyətlə, insan üçün lazım olan mənəvi mühitin yoxluğundan gedir: nəfəslik daraldıqca, süstlük labüdləşir.

– Sonuncu şeirini nə vaxt yazmısan? Məncə, çoxdandır çap olunmursan.

– Mənim heç vaxt ənənəvi yazı üsulum olmayıb. Şeirlərimi nə vaxt, niyə yazdığımı da bilmirəm. Çünki mən yazını asan yaza bilən adam deyiləm. O üzdən hər hansı bir şeir uzun sürən yaşantımın məhsulu ola bilər. Ona görədir ki, şeirlərimdən bir sözün çıxarılmasına izn vermərəm: yarımçıq görünər, nəsə çatışmadığı anlaşılar. Sonuncu şeirlərimi 13 il əvvəl çap etdirmişəm. Adam uzun müddət yaradıcılıqdan aralı düşəndən sonra yenidən başlamağa qorxur, çəkinir. Bəzən özümü dincə qoyulmuş torpaq kimi hiss edirəm: növbəti dəfə orada nə əksən, daha məhsuldar olacaq kimi…

– Ədəbiyyatda qazancın olmadı, yazdıqların əlindən tutmadı, heç olubmu ki, buna görə təəssüflənəsən?

– Ədəbi mühiti daraldanlar, onu cansıxıcı edənlər ədəbiyyata mənfəət, qazanc yeri kimi baxanlar oldu zatən. Sosialist ideologiyasında görünən o idi ki, ədəbiyyatçı, yazar ədəbiyyatdan qazanır, amma əsl reallıqda o mənfur ideologiya öz ömrünü uzatmaq üçün yazar adamdan qazanırdı. Hər zaman müşahidə etmişəm; kapitalizm cəmiyyətlərində insan ləyaqəti, lap elə şairin dəyəri daha yaxşı qorunur, ən azından onu əbləh yerinə qoyub, yalançı qəhrəman yetişdirmirlər. Bu gün ciddi adamların təcridinin bir səbəbi də ədəbiyyata, sənətə, kinoya, musiqiyə, teatra qazanc üçün gələn istedadsız adamların çoxluğudur. Və reallıqda görürsən ki, gerçəkdən o adamlar bu sahələrdən əməlli-başlı qazanc yeri kimi də istifadə edə bilirlər.

– Yəqin, nə vaxtsa yazıların dərc olunanda sənin də ürəyindən xalq yazıçısı olmaq keçib?

– Heç indi də ürəyimdən elə bir şey keçmir, amma uşaqlıqda yazıçılar, şairlər mənim üçün başqa bir anlam daşıyırdı. O anlamın, o istəyin olduğu kimi qalması üçün bəzən uzaq durmalısan. Mən də indi məhz bunu edirəm. Hər kəsdən və hamıdan uzaq durmağa çalışıram. Amma keçmişdə də, elə indi də öz şəxsiyyətini qoruyan, iftixar hissi duyacağımız yazıçılarımız olub. Onları hər zaman örnək almalıyıq. Yəqin ki, yaxın gələcəkdə nə xalq yazıçısı, xalq şairi titulları olacaq, nə də ondan istifadə etmək istəyənlər. Viktor Hüqo Fransanın xalq yazıçısı deyil, amma Fransanın mənəvi simvollarından biridir.

– Arzuların nə idi, o arzular səni haracan apara bildi?

– Hər kəsin arzuları olur, amma ən çox qiymətləndirdiyim adamlar amalları olan adamlardır. Arzular daha çox dünyadan nəsə ummaqla bağlıdır, amallar, ideallar isə bu dünyaya nəsə verməklə. Bütün Turan coğrafiyasını gəzmişəm və ruhumun bu torpaqlara aid olduğunu hiss edə bilirəm. Xəyallarım məni Ötükənə, Bilgə Xaqana, Bilgə Tonyukuka götürür. Qismət olsa, gələn il bu ziyarətimi reallaşdırmaq istəyirəm. Məncə, bir gün bütün türklər Ötükənə, Orxon-Yenisey vadilərinə ziyarəti özlərinə müqəddəs borc biləcək.

– Tez-tez xarici səfərlərdə olursan, təmsil etdiyin təşkilatın işləri aydındır, bəs, səfərlərdə millətin adına bir iş görürsənmi?

– Mənim inandığım və tərəddüdsüz gedə biləcəyim tək yol Türk Birliyi ideyasıdır. Bütün genetik yaddaşımın kodları bu subyektə indeksləşib. Ən böyük yaradıcılığı da Turan ideyasında görürəm. Çünki mən geni və qanı ilə düşünə bilən adamam. Ortaq tarixi, keçmişi, ortaq ruhu paylaşdığımız bütün türk xalqları ilə bir can olaraq bütövləşmək bizim gələcəyimizi şəkilləndirən tək gerçək olacaq. Mən isə bu gerçəkliyə yalnız inanmıram, həm də onun üçün cəhd edirəm.

axar.az

“Xəzər İranın təklifi əsasında bölünsə, Neftçala sahillərinə qədər İranın suları hesab olunacaq”

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) akademik Həsən Əliyev adına Coğrafiya İnstitutunun direktoru, akademik Ramiz Məmmədovun  müsahibəsi.

– Ramiz müəllim, 2016-cı ildə Coğrafiya İnstitutunun fəaliyyətini necə qiymətləndirirsiniz?

– Bu il Azərbaycan prezidenti cənab İlham Əliyevin imzaladığı sərəncama əsasən institutunun alimləri – mən, elmi işlər üzrə direktor müavini Elbrus Əlizadə, coğrafiya üzrə fəlsəfə doktoru Məhərrəm Həsənov və coğrafiya elmləri doktoru Zakir Eminov həm müəllifi olduğumuz “Azərbaycan Respublikasının coğrafiyası” üçcildlik monoqrafiyaya görə elm sahəsi üzrə Dövlət mükafatına layiq görülmüşük. Dövlət mükafatı Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev tərəfindən mayın 27-də Respublika Günü münasibətilə keçirilən rəsmi qəbulda bizə təqdim olundu. Mən bu mükafatı 2016-cı ildə bizim institutun ən böyük nailiyyəti hesab edirəm. Üçcildlik monoqrafiyada ölkənin coğrafi mövqeyi, geoloji quruluşu, faydalı qazıntıları, iqlimi, daxili suları, torpaq və bitki örtüyü landşaftları, Xəzər dənizinin səciyyəvi xüsusiyyətləri, ölkənin iqtisadi, siyasi və sosial-demoqrafik problemləri,  regionlarının fiziki və iqtisadi coğrafi xüsusiyyətləri və inkişaf perspektivləri araşdırılıb, hərtərəfli tədqiq edilib. Monoqrafiya bir neçə il ərzində ərsəyə gəlib. Coğrafiya İnstitutunun mövcud olduğu 70 il və ondan əvvəlki illərdə Azərbaycan coğrafiyasına aid məsələlər bu kitabda sistemləşdirilib. Bu kitab hamı üçün faydalıdır. Mən fürsətdən istifadə edib, əməyimizə yüksək qiymət verdiyinə görə cənab prezidentə bir daha təşəkkür edirəm.

– Coğrafiya İnstitutunda noyabrın 25-də onkoloji xəstəliklərin yayılmasında təbii şəraitin rolu mövzusunda elmi müdafiənin olması ilə bağlı elan yerləşdirilib. Bu haqda istərdim ətraflı məlumat verəsiniz…

– Bizim institutun aparıcı şöbələrindən biri Landşaftşünaslıq və landşaft planlaşdırılması şöbəsidir. Bu şöbə əsasən Azərbaycanın müxtəlif ərazilərindəki landşaft vahidlərində hansı dəyişikliklərin baş verdiyini öyrənir. Qeyd etməliyəm ki, şöbə hesabat ilində konkret olaraq Abşeron landşaftlarına olan antropogen təsirlərin öyrənilməsi ilə məşğul olub. Həm institutun, həm Elmin İnkişafı Fondu və SOCAR-ın Elm Fondunun ayırdığı vəsait hesabına Abşeron yarımadasının neftlə çirklənmiş ərazilərinin xəritələri tərtib olunub. Sizin sualınıza gəldikdə isə deməliyəm ki, biz landşaftların çirklənməsi ilə ölkə ərazisində xəstəliklərin yayılması arasında bir korrelyasiya aparırıq. Noyabrın 25-də Dissertasiya şurasında “Onkoloji xəstəliklərin yayılmasına təbii şəraitin təsiri” mövzusunda müdafiə olacaq. Bu həm coğrafi, həm tibbi, həm də sosial tədqiqatdır. Biz bu tədqiqat işi ilə Akademiyanın prezidenti, akademik Akif Əlizadənin irəli sürdüyü “Tədqiqatlar fənlərarası xarakter daşımalıdır” fikrinə dəstək vermiş oluruq.

– Qlobal iqlim dəyişiklikləri Azərbaycana təhlükə yarada bilər?

– Bildiyiniz kimi, bu gün dünyada iqlim dəyişiklikləri baş verir. Qlobal iqlim dəyişikliklərinin Azərbaycana təsiri qaçılmazdır. Lakin Azərbaycan ərazisində elə də böyük ekstremal hal müşahidə olunmur. Ən dinamik yerlər okeanlardır. Ən çox enerji mübadiləsi okeanlarda gedir və ən ekstremal hallar – tayfun və s. orada müşahidə olunur. Azərbaycanın burada bəxti gətirib. Çünki Azərbaycan materikin dərinliyindədir. Yəni okeanda yaranan aktivlik tədricən transformasiya olunub ölkəyə gəldikdə zəifləyir. Digər tərəfdən, Azərbaycan ərazisinin 60 faizi arid, yəni quraq ərazidir. Bu isə o deməkdir ki, Azərbaycan ərazisi hətta kiçik dəyişmələrə belə həssasdır. Bizim iqlimşünaslar, aqroiqlimşünaslar iqlim dəyişikliklərinin kənd təsərrüfatına, təbii şəraitə təsirini öyrənir. Sizə bir maraqlı məqamı da deyim. Böyük Qafqazın cənub yamacında yerləşən çayların sularının miqdarı dəyişməyib. Göstəricilərə görə dəyişməli idi, lakin dəyişməyib. Bu çox maraqlı nəticədir. Biz bunun səbəblərini araşdırdıq ki, niyə dəyişməyib. Axı  Kür və digər çayların suyunun səviyyəsi azalır.

“Xəzər dənizinin səviyyəsinin 1 metr dəyişməsi ekstremal hal deyil”

Araşdırma nəticəsində məlum oldu ki, qeyd olunan ərazidə lokal iqlim dəyişikliyi baş verir. Yəni bütün Azərbaycan üzrə yağıntıların miqdarı azalıb, lakin Böyük Qafqazın cənub yamacında yağıntıların miqdarı çoxalıb. Sual verə bilərsiniz ki, niyə çoxalıb? Bu artıq gələcəyin araşdırmasıdır.

– Siz özünüz də hələ bir müddət əvvəl qeyd etmişdiniz ki, yaxın gələcəkdə Xəzər dənizinin səviyyəsində ekstremal dəyişiklik olmayacaq. Yenə də bu fikrinizdə qalırsınız?

– Hazırda Xəzər dənizində gəmimiz olmadığı üçün tədqiqatlar apara bilmirik. Amma tədqiqat aparmaq üçün daha müasir yollardan, kosmik təsvirlərdən istifadə edirik. Mən hər zaman demişəm və yenə deyirəm ki, Xəzər dənizinin səviyyəsinin 1 metr dəyişməsi ekstremal hal deyil. Əsrin əvvəlindən 1978-ci ilə qədər Xəzər dənizinin səviyyəsi 3 metrə yaxın enmişdi. Bu ekstremal hal idi. Xəzər dənizinin bir cazibə səviyyəsi var. Cazibə səviyyəsi təqribən mənfi 28-27 metr arasındadır. Bundan narahat olmağa dəyməz. Sovet vaxtında Xəzər dənizində bütün layihələr bu hündürlüyə hesablanmışdı. Xəzər sahilində istər dövlət təsərrüfatında, istər şəxsi təsərrüfatla məşğul olan hər kəs bir şeyi bilməlidir ki, Xəzər dənizinin səviyyəsinin dəyişmə diapazonu mənfi 26-29 arasındadır. Buradan o tərəfə keçmək lazım deyil. Kim bundan o tərəfə keçəcəksə, bu bumeranq effekti verəcək. Sahil zonasından istifadə zamanı mütləq strategiya olmalıdır.

– Xəzərin ekoloji vəziyyətini necə qiymətləndirirsiniz?

– Xəzərin ekoloji vəziyyətində intensiv pisləşmə müşahidə olunmur. Abşeronda və Kürün üstündə yerləşən ərazilərdə Azərbaycan dövləti təmizləyici qurğular yerləşdirib. Bu amil çirklənmənin mənbəyini xeyli azaltdı. Bir məsələni qeyd edim ki, Xəzər dənizində transmilli neft şirkətləri daha səliqəli, təmiz işləyir. Bizim neft buruqları, estakadalar köhnədir ki, bunlarda müəyyən problemlər yaranır. Dənizə müəyyən neft axıntıları, sızıntıları olur. Belə hallar var, lakin dövlət də buna qarşı tədbirlər görür.

– Xəzər dənizi olduqca seysmoaktiv regionda yerləşib. Bəzi mütəxəssislər iddia edir ki, intensiv neft kəşfiyyatı və hasilatı Xəzərdə tektonik plitələrin hərəkətini sürətləndirməklə seysmik şəraiti aktivləşdirir. Bu nə dərəcədə doğrudur?

– Əlbəttə ki, kiçik bir ərazidə uzun müddət böyük ölçüdə neftin çıxarılması içəridə bir boşluq yaradır. Plitələr isə həmişə hərəkətdədir, onlar dayanmır. Amma birmənalı şəkildə Xəzər dənizində seysmik şəraitin aktivləşməsinə neft hasilatı səbəb olur demək düz deyil. Bunun ancaq müəyyən payı ola bilər. Plitə çox böyük anlayışdır. Dənizdən milyonlarla barel neft çıxartsan belə, həmin plitəni yerindən tərpətmək olmaz. Xəzər dənizində 2, 3 bal gücündə zəlzələ həmişə olub. Sadəcə, əvvəllər baş verən zəlzələlər ölçülmürdü.

– İstərdim Xəzər dənizinin status probleminə də toxunaq. Xəzərin bölünməsi hansı prinsip əsasında aparılmalıdır?

– Okeanların, dənizlərin bölünməsi haqda Cenevrə sazişi var. Okeanda olan şelf anlayışını Xəzərə tətbiq etmək olmur. Okeanda şelfin uzunluğu 200-300 kilometr, Xəzərdə isə 10-15 kilometrdir. Hazırda isə əsasən mediana prinsipinə üstünlük verilir. Bu prinsipə əsasən Xəzər sektorlara bölünür. Bu gün qeyri-rəsmi sektorlar var. Bu məsələdə Azərbaycan, Rusiya və Qazaxıstan arasında razılıq var. Bizim problemimiz Türkmənistan və İranladır. Biz deyirik ki, Abşeronun burnu haradadırsa xətt oradan götürülməlidir. Çünki bizim sahil xəttimiz oradır.

“Böyük Qafqazın cənub yamacında lokal iqlim dəyişikliyi baş verir”

Türkmənlər təklif edir ki, siz yarımadanı kəsib xətti oradan götürün. Türkmənlərin dediyi kimi olanda onların “Sərdar”, bizim “Kəpəz” adlandırdığımız yataq onların, biz dediyimiz kimi olanda isə həmin yataq hər iki ölkənin ərazisinə düşür. Biz türkmənlərə bu yatağı ortaq işləməyi təklif etmişik. Ümumiyyətlə, Türkmənistanın fikri daim dəyişən olub. İran isə deyir ki, 100%-i 5 yerə bölək, hər dövlətə 20% ərazi düşsün. İndi siz təsəvvür edin ki, Xəzər bu cür bölünsə təqribən Neftçalanın sahillərinə qədər olan sahədə Azərbaycan vətəndaşı ayağını suya sala bilməz ki, bu İranın sularıdır. Dünya praktikasında belə bir şey yoxdur.

– Bu il oktyabr və noyabr aylarında düşən yağıntılardan sonra ölkə ərazisində sürüşmə sahələrinin sayı artıb. Sürüşmə sahələri ilə bağlı tədqiqatlar davam etdirilir?

– Son dövrlərdə yağan yağışlardan sonra yeni sürüşmə sahələri əmələ gəlib. Bizim institutun əməkdaşları tərəfindən Abşeron yarımadasında sürüşmə sahələrinin xüsusiyyətləri öyrənilir. Həmin sürüşmə sahələrinin xəritələri tərtib olunaraq Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti və digər aidiyyəti qurumlara təqdim olunacaq.

– Bir müddət əvvəl Avropa və Asiyanı bölən sərhəd xəttinə dair yeni təklif irəli sürmüşdünüz. Bu təklifin reallaşması istiqamətində müvafiq addımlar atılacaq?  

– Bizim apardığımız tədqiqatlara əsasən Azərbaycan ərazisinin təqribən 1/16 hissəsi Avropaya düşür, Azərbaycan da transkontinental ölkə olur. Qitələrin bölgüsündə okeanlar, dənizlərdən ibarət su və quru sərhədləri mövcuddur. Dağların su-ayrıcları, onların davamı kimi çaylar əsas götürülür.

“Azərbaycan üçün 66 inzibati rayon çoxdur. Yaxşı olar ki, Azərbaycan quberniyalara bölünsün”

O vaxt bölgü düzgün aparılmayıb, xətt Kuma-Manıç çökəkliyindən keçirilib. Bizim apardığımız bölgüdə qitələrin bölünməsinin coğrafi əsaslar var. Biz bu təklifin reallaşması üçün çalışacağıq.

– AMEA-nın İqtisadiyyat İnstitutunun alimləri Azərbaycanın inzibati ərazi bölgüsünün dəyişdirilməsinin vacibliyini qeyd edib. Sizin bu istiqamətində hansısa təklifləriniz var?

– Mən bu fikri hələ 10 il bundan qabaq demişəm. Azərbaycan üçün 66 inzibati rayon çoxdur. Yaxşı olar ki, Azərbaycan quberniyalara bölünsün. Mövcud Abşeron, Quba-Xaçmaz, Dağlıq Şirvan, Şəki-Zaqatala, Aran, Gəncə-Qazax, Yuxarı Qarabağ, Kəlbəcər-Laçın və Lənkəran iqtisadi rayonların əsasında 10 quberniyanın olması daha məqsədəuyğundur.

– “Azərbaycan Respublikasının fövqəladə hallar atlası”nın nəşri ilə bağlı hansı işlər aparılır?

– Biz artıq 13 yol xəritəsi hazırlamışıq və bəzi baza xəritələri üzərində işləmişik. Orada biz təbii və texnogen fövqəladə halların həyatın hansı sahələrində özünü göstərdiyini qeyd etmişik.

 Azərbaycanda, iqlimdə quraqlıqlaşma meylinin artması müşahidə olunur?

– Əvvəla qeyd edim ki, bu il noyabrın son günlərində Azərbaycan ərazisində müşahidə olunan hava anomaldır. Digər tərəfdən isə, Azərbaycan ərazisində quraqlaşma meylinin artması dediyiniz kimi müşahidə olunmaqdadır. İstiləşmənin orta qiyməti 0,7 – 0,8 dərəcədir. Bəzi yerlərdə, xüsusən qərb regionlarımızda bu 1,5 dərəcədir. Lakin hər yerdə eyni deyil. Bura mövcud coğrafi şərait və başqa amillər təsir edir.

 

 

apa.az

“Klassik musiqi təhsili alanlar arasında ixtisası üzrə iş tapa bilməyib, turist şirkətində, bankda işləyənlər var”

Azərbaycan Milli Konservatoriyasının rektoru, xalq artisti Siyavuş Kəriminin  müsahibəsi

…Əl tutub ayrılırıq. Milli Konservatoriyanın pilləkənlərini düşəndə bircə suala cavab axtarıram: haradan, nədən başlamalı? Bəlkə Milli Konservatoriyanın mühafizə sistemindən? Adama elə gəlir, quş quşluğu ilə imzalı-möhürlü icazə kağızı almasa, konservatoriyanın binasına yaxın düşə bilməz. Söhbət əsnasında məlum olur ki, buraxılışı olmadığı üçün rektorun dəvət etdiyi qonağın içəri girməsinə icazə vermirlər. Siyavuş müəllim şəxsən mühafizəyə tapşırır: qonağımdır, icazə verin, gəlsin. Bunun səbəbini də gizlətmir: “Dünyada o qədər hadisələr, terror aktları olur, biz ehtiyatımızı bəri başdan görmüşük. Özüm tapşırmışam ki, mühafizə sistemi ciddi qurulsun. Buranı qorumalıyıq”.

Sonra Eldar Quliyevin “Dərvişin qeydləri” filmi üçün yazdığı musiqidən danışdıq. Yox, əvvəl “Hamlet” və “Şah Qacar” tamaşalarının əzəmətli musiqi həllindən mən söz salıram. Sonra əlavə edirəm: “Dərvişin qeydləri” film kimi xoşuma gəlməsə də, musiqisi haqqında ancaq yaxşı sözlər deyə bilərəm. Gülür:

– Eldar Quliyev bilirsən nə dedi? Dedi, Siyavuş, sən musiqini ona görə belə yazmısan ki, camaat filmə baxmaq əvəzinə, gəlib ancaq sənə qulaq assın?

– İşlərim həqiqətən çoxdur. Görüşümüz keçən həftə alınmadı, düzdür? Səbəbini deyim: mənim dostum Azər Paşa Nemət Akademik Milli Dram Teatrında Cəfər Cabbarlının “Almaz” pyesini hazırlayır. Biz onunla artıq üç böyük tamaşada – “Hamlet”, “Şah Qacar”, “Afinalı Timon”da çalışmışıq, bu, dördüncüdür. Onunla işləmək çox rahatdır. Çünki adətən mənimlə razılaşır. (Gülür). Bu gün Azər Paşa Nemətovun simasında Azərbaycan teatr rejissorluğu korifeylərin yolunu məntiqi şəkildə davam etdirir. Mehdi Məmmədov, Adil İsgəndərov, Tofiq Kazımov, Azər Paşa Nemətov… 2002-ci ildə ümummilli liderimiz Heydər Əliyev “Hamlet”ə baxdı, yaradıcı heyətlə şəkil çəkdirdi, çox xoş sözlər dedi. Ümummilli liderlə olan o görüşümüzü xoş xatirə kimi tez-tez yada salıram.

– Sualım qəribə səslənməsin: kino və teatr musiqisi arasında fərq varmı? Estetik və üslub nəzərindən deyirəm…

– Bəstəkar həm kinoda, həm də teatr tamaşasında baş verən hadisələrin gücünü daha da artırmalıdır. Lazım olanda, emosiyanı məhz bəstəkar azaltmalıdır.

“Bəstəkara verilən qonorar qənaətbəxş deyil”

Yəni bu, bir növ rejissora köməkdir. Bəlkə aktyor lazım olan hissiyyatı, emosiyanı verə bilmir, amma musiqi həmin səhnəni tamamlayır. Sözsüz, səhnələrdə aktyorlar yox, musiqi danışır. Kinoda sonuncu işimiz oğlumla bir yerdə olub. Yavər Rzayevin “Xeyirlə şərin rəqsi” filminə musiqi yazmışıq.

– Sirr deyilsə, Azərbaycan bəstəkarının film musiqisi üçün qonorarı nə qədərdir?

– Əlbəttə, bəstəkara verilən qonorar qənaətbəxş deyil. Rusiyada filmlərə musiqi yazan bəstəkarların start rəqəmi 20 min dollardan başlayır. Bu yüz min dollar da ola bilər, ondan artıq da. Amma Hollivudda, Avropada musiqi üçün ödənilən qonorar altırəqəmlidir. Düzdür, heç vaxt başqasının pulunu saymamışam, amma bəstəkar həmin qonorarla ailəsi ilə birgə iki il Baham adalarında yaşaya bilər. Hətta özlərinə villa da ala bilərlər. Çox sevinirəm ki, oğlum Hollivudda film bəstəkarı ixtisası üzrə təhsil alır. Açığı, bu gün sənətimizin qonorarı ilə dolanırıq. Rektor kimi maaş alıram və öz yaradıcılığımla məşğul oluram. Özünüz də bilirsiniz ki, qiymətlər bahadır. Ona görə də çox işləmək lazımdır.

– Milli Konservatoriyanın binası əvvəllər çox şəraitsiz idi. İndi bina yenidir, təmirlidir. Hansı uğurlarınız, hansı qayğılarınız var?

– Əvvəlki yerimizi bina adlandırmaq mümkün deyil. Konservatoriya cəmi 8-9 sinifdə yerləşmişdi. Təbii ki, bu, təhsilin keyfiyyətinə mənfi təsir göstərirdi. Xaricdə muğamın Azərbaycan kimi inkişaf etmiş ölkəsindəki konservatoriyaya çox böyük maraq var idi. Gəlib konservatoriya ilə tanış olmaq istəyəndə problem yaradırdım ki, görməsinlər. Çünki belə ölkədə konservatoriyanın səkkiz sinifdə yerləşməsi məntiqlə uzlaşmırdı. Dövlətimizin diqqət və qayğısının nəticəsi kimi bu bina istifadəyə verildi. Açılışda dövlət başçısı şəxsən iştirak etdi, çox xoşuna gəldi. Biz bununla qürur duyuruq. İndi şərait öz sözünü deyir.

– Hansı şəkildə?

– Bilirsiniz, insanın ev şəraiti yaxşı olanda onun həyat tərzi, həyata baxışı da dəyişir. Bu gün yaxşı təhsil almaq üçün bütün şəraitimiz var. Müəllimlər çox böyük həvəslə işə, tələbələr dərsə gəlir. Dərs saat 10-da başlasa da, tələbələr bir nəfər kimi səkkizdə burda olurlar. Konservatoriyada səhər tezdən həyat qaynayır.

“İstəyirik, sazı beynəlxalq səviyyədə özünü ifadə edə biləcək alətə çevirək”

Hətta müəllimlər mənə müraciət edirlər ki, bunlar evə getmək istəmirlər. Konservatoriya ali məktəblər arasında yəqin ki, ən kiçiyidir. Başqa universitetlər kimi 10-12 min nəfər tələbəmiz yoxdur. Cəmi 500-dən bir az artıqdır. Vacib olan say yox, istedadlardır. Yəqin ki, ali məktəblər arasında ən populyarı bizim məktəbdir. Çünki müəllimlərimizin hamısı Azərbaycanın görkəmli simalarıdır. Azərbaycan musiqisini dünyada təbliğ edən insanların əksəriyyəti Milli Konservatoriyanın tələbə-müəllim heyətidir. Elə gün, elə həftə olmur ki, hansısa ezamiyyət icazəsi verməyim. Müəllimlərə də, tələbələrə də böyük məmnuniyyətlə icazə verirəm. Çünki bu, ilk növbədə Azərbaycan musiqisinin təbliğatıdır. Çoxları Milli Konservatoriya demək əvəzinə, Muğam Konservatoriyası deyirdilər. Amma burda musiqi tədrisinin spektri çox genişdir. Məsələn, mili nəfəs alətləri, musiqişünaslıq, aşıqşünaslıq, milli caz, pop musiqisi, orta məktəblər üçün musiqi müəllimliyi tədris olunur.

– Bildiyim qədər aşıq sənəti, saz ifaçılığı tədris olunmur…

– Növbəti ildən olacaq. Dastan sənəti itməkdədir. Biz konservatoriyanın şəraitsiz vaxtında ekspedisiyaları göndərdik, indi həyatda olmayan aşıqları lentə ala bildik. Aşıq-dastan bilicilərini dəvət edib tədrisi qurmaq fikrindəyik. Konservatoriya ali məktəb olduğuna görə, sazın ali təhsilə qədər olan dövrünü tədris etməyə çalışırıq. “Saz məktəbi” kitabı yazılıb, musiqi məktəblərində tədris olunur. Saz sənəti not tədrisi səviyyəsində inkişaf edə bilməyib. Bunun da obyektiv səbəbləri var. Səbəblərdən biri odur ki, sovetlər birliyi zamanı milli musiqi alətlərinə diqqət az olub. Düzdür, aşıq sənəti Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində tədris olunur. Amma Konservatoriyanın bu barədə baxışı tam başqadır. Biz bunu özümüz üçün tam başqa cür təsəvvür edirik. Biz istəyirik, sazı beynəlxalq səviyyədə özünü ifadə edə biləcək alətə çevirək. Ümumiyyətlə, bizdə milli musiqinin tədrisində çox problemlər var. Saz da onların içindədir, zərb aləti də. Görürsünüz, ali məktəbə zərbi gətirə bilmirik. Çünki onun tədrisi ilə bağlı da problemlər var. Zərbin aparıcı aləti yoxdur. Onun aparıcı alətini ixtira etmişik.

– Aparıcı alət nə deməkdir?

– Nağara aləti ilə konservatoriyada necə oxumaq olar? Çünki müşayiətçi alətdir. Klassik musiqidə zərb alətləri ailəsi var. Onların aparıcı aləti ksilofondur. Onlar Motsartı da çalırlar, Bethoveni də. Ksilofonu gətirmək olar, amma o milli alət deyil axı. Biz fikirləşdik ki, nəyə görə santur alətini istifadə etməyək? Azərbaycanda vaxtilə bu alət olub, sonra itib. Santur İranda çox populyardır. Amma biz İran alətindən fərqli olaraq öz alətimizi yaratdıq.

Qəbulda yeniliklər olacaqmı? Məsələn, tələbələrin sayının artması gözlənilirmi?

– Güman edirəm, yeni ildən tələbələrimizin sayı artacaq. Məsələn, 600 nəfəri keçəcək. Mənə elə gəlir, maraqlı tədris qura bilmişik. Biz həm də milli vokal dərsləri tədris edirik. Bakı Musiqi Akademiyasında vokal tərsləri keçirilir. Orda görkəmli sənətkarlarımız dərs deyir. Məsələn, Fidan xanım, Xuraman xanım. Çox istədik, vokal dərslərimiz Bakı Musiqi Akademiyasından fərqli olsun. Yəni necə? Vokal dərsləri keçirilir, amma Koroğlumuz, Əsgərimiz yoxdur. Bizim vokalçılarımız digərlərindən fərqli olaraq, muğam dərsləri də keçirlər.

– Xəyyam Mirzəzadə ilə müsahibə etmişdim. Demişdi, Bakı Musiqi Akademiyasının əvvəlki adı Konservatoriya idi, dəyişdirdilər, buna ehtiyac yox idi…

– Dünyada konservatoriyalar orta səviyyəli, yəni texnikum səviyyəsində dəyərləndirilir. Ona görə də onlar özlərini akademiya adlandırırlar. Konservatoriya kimi çıxış edəndə bizə də orta səviyyəli məktəb kimi baxırdılar. Mənə də təklif olunmuşdu, amma israr etdim ki, elə olduğumuz kimi qalmaq istəyirəm.

“Yəqin ki, yazdığım musiqiləri qəbul edilir deyə, hərdən bəstəkar deyirlər”

Fikir verin, Moskvada niyə indiyə kimi konservatoriya saxlanılır? Dünyada ən məşhur konservatoriyadır. Özü də, bu adı mən fikirləşməmişəm. Ümummilli liderimiz dedi ki, Milli Konservatoriya yaranmalıdır. Bu gün bizim konservatoriyamız Azərbaycanda yeganə üçpilləli təhsil ocağıdır. İbtidai, orta və ali təhsil veririk. Öz kadrlarımızı uşaqlıqdan hazırlayırıq. Ola bilsin, ehtiyac yox idi, amma Bakı Musiqi Akademiyası bu gün tanınan addır. Açığı buna o qədər də önəm vermirəm. Vacib olan daxildə baş verən hadisələr və tədrisin səviyyəsidir.

– Bu sualı sizə rektor kimi yox, bəstəkar kimi ünvanlayıram: Bakı Musiqi Akademiyasında təhsilin səviyyəsi necədir?

– Mənə elə gəlir, bu sualı Bakı Musiqi Akademiyasının rektoruna ünvanlasanız, daha məntiqəuyğun olar…

– Amma mən dedim ki, bu sualı sizdən rektor kimi yox, bəstəkar kimi soruşuram…

– Deyim ki, mənim təhsilim bəstəkar təhsili deyil. Xalq çalğı alətlərini bitirmişəm. Sadəcə, çox musiqi yazıram və yəqin ki, onlar qəbul edilir deyə, hərdən bəstəkar deyirlər. (Gülür). Ümumiyyətlə, musiqi sahəsində problem var. Bu, bizdə də var, Bakı Musiqi Akademiyasında da. Tutalım, valideyn övladına musiqi təhsili vermək istəyir. Düşünür ki, hansı aləti seçim? Tanıdığım insanlar məndən soruşanda deyirəm, buyurun, skripka, tar, fleyta, kamança, fortepiano da var. Deyirlər, fikirləşək, uşaq böyüyəndə bu alətlə öz ailəsini saxlaya biləcək, ya yox? Violonçel, kontrabas çalmaqla ailəsini saxlaya biləcəkmi? Valideyn düşünür: qarmon olsa, lap yaxşı olar. Çünki həmin uşaq sabah ailə sahibi olanda heç olmasa evinə bir parça çörək apara biləcək. Bir neçə alət var ki, simfonik orkestrlərdə həmin alətləri çalan musiqiçilərin qıtlığı yaranıb. Çünki valideyn öz uşağını həmin alətə yazdırmır. Ruslar, yəhudilər idi, onlar da indi İsraildə, Amerikada yaşayırlar. Biz sabah çox böyük problemlə üzləşə bilərik. Gələcəkdə himnimizi eşitmək üçün trombon çalana futbolçuya verdiyimiz pulu verə bilərik ki, gəlib orkestrdə çalsın, himnimizi eşidə bilək. Vəziyyət olduqca ciddidir. Bəstəkarlıqda da bu cürdür. Əvvəllər 5-6 nəfər qəbul olardı, indi iki nəfəri zorla axtarıb tapırıq. Gimnaziyada musiqi, rəsm ixtisasını öyrənən uşaqlar məktəbi qurtaranda iqtisadiyyat üzrə təhsil almaq istəyirlər. Çünki iqtisadiyyat gəlir gətirir. Bu gün musiqiçinin vəziyyəti çox çətindir. Toy biznesi ilə məşğul olanlar özlərini normal hiss edirlər.

“Simfonik orkestrlərdə bəzi alətləri çalan musiqiçilərin qıtlığı yaranıb”

Klassik musiqi ilə məşğul olanlar üçün çox ağırdır. Elə tələbələr var, konservatoriyanı bitirib, öz ixtisasları üzrə iş tapa bilmədiyinə görə, turist şirkətində, bankda işləyirlər.

 

Deməli, biz valideynləri qınaya bilmərik ki, uşağını niyə kontrabas sinfinə qoymursan…

–  Yəqin ki, bunun üçün dövlət proqramı lazımdır. Biz müsəlman ölkələri arasında seçilmiş ölkəyik. Bunun hansısa çıxış yolu olmalıdır. Bu gün kontrabas çalana ehtiyac böyükdür, amma kim övladına icazə verəcək ki, get kontrabas sinfində oxu? Üzr istəyirəm, sabah onu heç ölü basdırmağa da aparmayacaqlar.

– Yusif Səmədoğlunun “Bayatı-Şiraz” adında hekayəsi var. Səbzəli qazamatdakı özfəaliyyət dərnəyində kontrabas öyrənib orkestrdə çalır. Çünki başqa alət yox idi, ancaq kontrabas qalmışdı…

– Görürsünüz. Amma bütün bu alətlər bizə lazımdır. Bu sahədə Bakı Musiqi Akademiyası böyük işlər görür. Uşaq evlərində nəfəsli orkestr alətlərini təbliğ, tərbiyə edirlər. Bu, qismən boşluğu doldurur.

– Təyinat sistemi necədir?

– Təyinat sistemi işləmir, dağılıb. Bölgələrdə olan məktəblərdəki müəllimlər sovet vaxtı oxuyublar, bu gün artıq qocalıblar. Onların yerini dolduranlar yoxdur.

“Bütün dünyada konservatoriya Mədəniyyət Nazirliyinin tərkibində olur. Bizdə isə belə deyil”

Bu problemlərin hamısını həll etmək lazımdır. Bölgələrdən qəbula savadlı tələbə gəlmir. Niyə? Çünki onu öyrədən müəllim ora getmir, yoxdur. Fitri istedad gəlir, savadı yoxdur.

– Təyinat sisteminə cavabdeh Təhsil Nazirliyidir?

– Bilirsiniz, musiqi məktəbləri Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin, konservatoriya və kolleclər Təhsil Nazirliyinin tabeliyindədir. Hamısı bir yerdə olmalıdır. Bütün dünyada konservatoriya Mədəniyyət Nazirliyinin tərkibində olur. Çünki verdikləri nəticə mədəniyyətə xidmət edir. Bizdə isə belə deyil. Təyinat sistemi yaransa, çox yaxşı olar. Bir neçə il əvvəl özüm bu məsələni həll etməyə çalışdım. Sorğu aldım ki, hansı rayona neçə müəllim lazımdır. Məzunlarımı yığdım, dedim, Goranboya kamança müəllimi istəyirlər. Biri dedi nişanlıyam, o biri dedi, atam buraxmaz. Bizim vaxtımızda isə təyinatla gedib, diplomu sonra almaq olurdu. Təyinatda olmayan adam diplom ala bilməzdi. Gəncəyə bir qız məzun göndərdim, gedib orda xoşbəxtliyini tapdı, ailə qurdu. Belə istisnalar var, amma əlbəttə, bu rəsmiləşsə, yaxşı olar.

– Rəsmiləşsə də, hansı məzun 200 manat maaşa gedib ucqar rayonda işləyəcək?

– O vaxt Təhsil Naziri Misir Mərdanov idi. Bölgələrdə çalışan müəllimlərə güzəştlər edilirdi, torpaq sahələri ayrılırdı. Bu, mənim yadımda idi. Özümüz təyinat keçirəndə nümayəndə dəvət elədim və dedim, uşaqlar, adi maaşın üç mislini alacaqsınız, torpaq verəcəklər, ev də tikə bilərsiniz. Nümayəndə dedi, Siyavuş müəllim, siz səhv edirsiniz, bu qayda musiqi məktəblərinə yox, orta məktəblərə aiddir. Bu nə qədər düzgündür? Niyə ucqarlarda orta məktəbdə işləyənə maaşın üç misli verilir, musiqi məktəbləri müəllimlərinə şamil olunmur?

Gələcəkdə himnimizi eşitmək üçün trombon çalana futbolçuya verdiyimiz pulu verə bilərik ki, gəlib orkestrdə çalsın”

Musiqi təhsil deyil? Belə şeylər adamı incidir. Yaxud başqa bir problemdən danışım. Ali məktəblər demək olar ki, təsərrüfat hesablı müəssisəyə çevrilib. 10-20 min tələbəsi olan ali məktəb özünü maliyyələşdirə bilər. Bəs 300-400 tələbəsi olan ali məktəb özünü necə maliyyələşdirsin?

– Siyavuş müəllim, son çəkilən filmlərə baxmısınız?

– Əvvəla, onu deyim ki, mənim həyatımın 30 ili kinostudiyaya bağlıdır. Anam da orda işləyib. Mən kinostudiyada böyümüşəm. Həm də Kinematoqrafçılar İttifaqının katibiyəm. Təbii ki, filmlərə baxmaq mənim vəzifə borcumdur. Son zamanlar çəkilən filmlər xoşuma gəlir. Gənc istedadlar var, cəlb olunublar, yaxşı filmlər çəkirlər. Müasir Azərbaycan kinosundan Elxan Cəfərovun, Yavər Rzayevin, Elçin Musaoğlunun adını çəkə bilərəm.

– Kitab necə, oxuyursunuz?

– Şeyx Əbdül Şah İsmayıl Xətai haqqında dördseriyalı film üçün ssenari yazıb, verib mənə. Çox ağır mövzudur. Bəstəkar kimi məni görürlər. Hələ onu oxuya bilməmişəm. Sizə qəribə gəlməsin, son vaxtlar daha çox sənəd oxuyuram, nəinki kitab. (Gülür).

P.S. Saatyarımlıq söhbət yekunlaşır, diktofonu söndürürəm. Mən sağollaşanda Siyavuş müəllim deyir: Görək, dediklərimi müsbət tərəfdən yazacaqsan, yoxsa mənfi? Söz verdiyim kimi rektorun dediklərini sözbəsöz yazdım, təhrifə yol verməməyə çalışdım. Bu, həm də öhdəlikdir. Nəticə çıxarmaq, qərar vermək isə oxucunun işidir. Hər halda, musiqi sahəsindəki problemləri gizlətmədiyinə, narahatlıqlarını dilə gətirdiyinə görə Siyavuş Kərimini ancaq alqışlamaq olar. Musiqilərini alqışladığımız kimi…

 

 

apa.az

AMEA-nın Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunun direktoru, fəlsəfə üzrə elmlər doktoru, professor İlham Məmmədzadənin müsahibəsi

– İlham müəllim, rəhbəri olduğunuz Fəlsəfə İnstitutunun builki fəaliyyətini qısa olaraq necə qiymətləndirirsiniz?

– Bu il bizim İnstitut üçün keyfiyyət baxımından əlamətdar il olub. Fəlsəfə İnstitutunda struktur dəyişiklikləri aparılır. Biz yeni və maraqlı mövzular üzərində çalışırıq. Xarici və yerli mərkəzlərlə çox dərin və güclü əlaqələr yarada bilmişik. Misal üçün, bu il bizim alimlərin MDB məkanında, eləcə də bütün dünyada məşhur olan “Voprosı filosofii” (“Fəlsəfə məsələləri”) jurnalında məqalələri çap olunub.

Azərbaycan prezidenti cənab İlham Əliyevin imzaladığı sərəncama əsasən, bu il Azərbaycanda “Multikulturalizm ili” elan olunub. “Multikulturalizmin Azərbaycan modeli: fəlsəfi, sosioloji və hüquqi baxış” kitabı da çap olunub ki, kitab çox keyfiyyətlidir. Bizim İnstitut multikulturalizmin təbliğində çox fəal iştirak edir. Multikulturalizm və Azərbaycançılıq ideologiyası bir-birinə çox sıx bağlıdır. Multikulturalizm sahəsində bir neçə beynəlxalq konfrans keçirmişik. Bu konfranslarda həm yerli, həm xarici alimlər çıxış edib. Biz bu sahəni hərtərəfli şəkildə öyrənməyə çalışırıq. Qeyd etməliyəm ki, sabah “Fəlsəfə günü” ilə əlaqədar Sorbon Universitetinin professoru Fransua Jorjon tədbirimizdə iştirak edəcək. Bu hal bizim beynəlxalq əlaqələrimizin yüksək səviyyədə olmasından xəbər verir.

– Azərbaycanda elmin, xüsusilə humanitar və ictimai elmlərin hazırkı durumu, inkişaf perspektivi hansı səviyyədədir? 

– Akademiyanın Humanitar və İctimai Elmlər bölmələri sürətlə yenilənir. İnstitutlararası münasibətlər çox yaxşıdır. Humanitar və İctimai Elmlər bölmələri həm yerli universitetlərlə, həm də beynəlxalq qurumlarla sıx əlaqə yaradıb. Humanitar və İctimai Elmlər bölmələrində çox keyfiyyətli işlər görülür.

– Bu sahədə kadr potensialını qənaətbəxş hesab etmək olarmı və daha yaxşı kadrların yetişdirilməsi üçün əlavə hansı işlər görülə bilər?

– İctimai elmlərdə kadr problemi var, biz bu problemlə üzləşirik. Bu da gənclərin müəyyən mənada elmə marağının azalması ilə bağlıdır. Gənclər daha çox menecmentə meyl göstərir və nadir hallarda elmlə məşğul olmaq istəyir. Buna görə də Akif Əlizadə Akademiyaya gənc alimləri dəvət edir, elm festivalları keçirir və s. Akademiyada magistratura təhsili təşkil edilib.

– Ancaq bəzi hallarda elmin müxtəlif sahələri üzrə həmin sahəyə aidiyyəti olmayan və ya bu sahəni dərindən bilməyən insanların cəmiyyətə yüksək adlar altında təqdim edilməsi faktları da var. Bunu, ümumilikdə Azərbaycanda elmi fikrin populyarlaşmasına maneçilik törədən amil hesab edirsiniz? 

– Cəmiyyətdə elmi adların nüfuzu böyükdür. Ona görə də elmlə məşğul olmayan adamlar istəyir ki, elmi adları olsun. Burada bir növ ziddiyyət əmələ gəlir. Bu tip adamlar elmi ad almaq istəyir, lakin nə alim olmaq üçün potensialı var, nə də olmaq istəmir. Bizdə bu problem var. Bu bir tərəfdən elmin nüfuzundan məlumat verir, o biri tərəfdən isə elmin imicinə zərər vurur. Ona görə də çalışmaq lazımdır ki, elmi adlar yalnız alimlərə verilsin. Buna qarşı tədbirlər görülür. Son vaxtlar belə ad alanların sayı azalıb.

– Konkret olaraq sizin İnstitutun keçmiş əməkdaşı İlham Mirzəyev mediada professor, elmlər doktoru kimi təqdim olunur. Bu, doğrudurmu?

– İlham Mirzəyev professor deyil. O, psixologiya üzrə elmlər namizədi,  psixoloqdur. Onun özünü professor kimi təqdim etməsi yaxşı hal deyil. Bilirsiniz, ümumən ad, o cümlədən elmi ad şəxsiyyəti ucaltmır, şəxsiyyət adı ucaldır. Əgər hansısa elmi və ya fəxri adı olmayan insan iddia edirsə ki, o bu adın sahibidir, bu özü-özlüyündə sual doğurur. Sualların ən başlıcası isə odur ki, belə addım atan insan nə məqsəd güdür? Bəlkə yüksək adın kölgəsində gizlənərək cəmiyyətdə nüfuz qazanmaq istəyir? Dəqiq deyə bilmərəm. Amma hər halda telekanalda veriliş hazırlayarkən dəvət etdikləri adam barədə dolğun məlumat əldə etməlidirlər. Əks halda veriliş konkret şəxslərin arzuolunmaz reklamına çevrilir.

 

 

 

apa.az

“Orta məktəb dərsliklərində akademizm var”

AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru, AMEA-nın müxbir üzvü Möhsün Nağısoylunun müsahibəsi

– Möhsün müəllim, Azərbaycan ədəbi dilinin normalarını pozanların cərimələnməsi təklifiniz ictimaiyyət arasında birmənalı qarşılanmadı. Bu təklif nədən qaynaqlandı?

– Mən bu təklifi elə-belə, boş-boşuna deməmişəm. Belə bir təcrübə dünya miqyasında mövcuddur. Pribaltika ölkələrində, Avropanın digər ölkələrində dilə sevgi, sayğı, hörmət var. Ona görə də həmin ölkələrdə dil qaydalarını pozanlara qarşı inzibati cəza tədbirləri görülür. Azərbaycan ədəbi dilinin normalarını pozanların cərimələnməsi təklifi daha çox kütləvi informasiya vasitələrinə, reklam və afişa işi ilə məşğul olan təşkilatlara aiddir. Kafedir, adı yalnız ingiliscə yazılıb. Belə olmaz axı, bura Azərbaycandır. O cümlədən müəyyən reklam və afişalarda dil qaydalarının pozulması halları baş alıb gedir. Yaxud da televiziyalarda baş verən qüsurlara baxın. Xəzər TV-də “Qayınana” adlı serial yayımlanırdı. Serialın adı “Qaynana” kimi yazılırdı. Halbuki söz “qayınana”dır. Baxıram telekanalda aparıcı deyir ki, “20 nəfər jurnalistlər tədbirə gəlmişdilər”. “20 nəfər jurnalistlər” olmaz, “20 nəfər jurnalist” olar. Çünki bizim ədəbi dil qaydalarına görə müəyyən miqdar sayından sonra gələn isim təkdə işlənməlidir. Tək bu faktlar deyil, sözlərin səhv yazılışı o qədərdir ki… Ən pisi də orasındadır ki, müəyyən məqamlarda dilimizə lazımi qayğı, ehtiram göstərilmir, konstitusiyanın qaydaları pozulur. Konstitusiyada açıq göstərilib ki, Azərbaycanın dövlət dili Azərbaycan dilidir. Amma buna baxmayaraq, əcnəbi dildə sözlər baş alıb gedir. Ona görə də cərimə tədbirlərinin olmasının nəyi pisdir?!

– Dövlət dili haqqında qanunun 19-cu maddəsində qanunun pozulmasına görə məsuliyyət nəzərdə tutulub. 19-cu maddədə açıq yazılıb ki, bu qanunu pozan hüquqi, fiziki və vəzifəli şəxslər Azərbaycan respublikasının qanunvericiliyində nəzərdə tutulmuş qaydada məsuliyyət daşıyırlar. Bəlkə elə bu qanundan çıxış edəsiniz?

– Bu qanundan da istifadə etmək olar. Lakin bizdə dil qaydalarını pozanların cərimələnməsi ilə bağlı hər hansı mexanizm yoxdur. Mən bu fikri hələ Akademiyanın Rəyasət Heyətində dil siyasəti ilə bağlı məruzəmdə səsləndirmişdim. Mənə elə gəlir ki, bu təklif Rəyasət Heyətində də yaxşı qarşılanmışdı. Yenə deyirəm, biz Dilçilik İnstitutu olaraq belə bir təşəbbüslə çıxış etdik. Bu barədə müəyyən dövlət orqanları qarşısında vəsatət qaldırmaq lazımdır. Düzdür, sizin də dediyiniz kimi qanun var, amma konkret olaraq dil qaydalarını pozanlara qarşı hansı tədbirlərinin həyata keçirilməsi açıq göstərilmir. Bunun mexanizmi işlənməyib. Bu mexanizmi hazırlamaq lazımdır. Mən şəxsən hesab edirəm ki, bu təklif işin xeyrinə ola bilər. Buna qarşı çıxanlar da var. Lakin dilin qoruyucusu, dilin keşiyində dayanan xalqdır. Hər bir vətəndaş öz dilini sevməli və bilməlidir ki, onun ana dili – Azərbaycan dili dünyanın ən zəngin, ən qədim dillərindən biridir. Azərbaycan dilində istənilən anlayışı ifadə etmək üçün bizim söz yaradıcılığımızın geniş imkanları var. Bizim dilimizdə “soyuducu” sözü ola-ola biz niyə “xolodilnik”, “dayanacaq” sözü ola-ola niyə “ostanovka” deməliyik? Cərimə təklifi ayrı-ayrı fərdlər üçün deyil. Ümumiyyətlə, dünya praktikasında dil müfəttişləri var və lazım gələndə ayrı-ayrı şəxslərə də tətbiq olunur. Bizim məqsədimiz ayrı-ayrı şəxslərin dil qaydalarını pozmalarına qarşı mübarizə aparmaq deyil. Şadlıq saraylarının adlarına baxın – “Montekarlo”, “Mona Liza”. Demək olar ki, milli adda şadlıq sarayı yoxdur.

“Reklam və afişalarda dil qaydalarının pozulması halları baş alıb gedir”

Bizim zəngin şifahi xalq ədəbiyyatımız, folklorumuz, Nizami kimi dahi söz sənətkarımız var. Elə Nizaminin yaratdığı surətlərin adlarını götürəndə bir xeyli ad edir. Niyə o adlardan istifadə etməyək? Söhbət bundan gedir. Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin 2013-cü il 9 aprel tarixli sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair” Dövlət Proqramı var. Dövlət Proqramında “Mətbuat orqanlarında, televiziya və radio kanallarında, internet resurslarında və sosial şəbəkələrdə ədəbi dil normalarının pozulması hallarının qarşısını almaq üçün mexanizmlərin müəyyənləşdirilməsi, reklam, afişa və elanlarda ədəbi dil normalarının pozulması hallarının qarşısını almaq üçün yollar müəyyən edilməsi” bəndləri yer alıb. Digər tərəfdən, 2015-ci il 9 noyabrda Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev Akademiyanın 70 illik yubileyinə həsr olunmuş ümumi yığıncaqda dedi ki, dilimizə xaricdən müdaxilələr edilir. Prezident öz narahatlığını ifadə etdi. Ölkə prezidenti səviyyəsində belə bir narahatlıq ifadə olunur. Müğənni oxuyur, “bravo” deyirlər. Axı niyə “bravo” deyilməlidir? Məgər “əhsən”, “afərin” demək olmaz?

– Azərbaycan ədəbi dilinin normalarını pozanların cərimələnməsi ilə bağlı təklifinizdə Pribaltika ölkələrinə istinad edirsiniz. Lakin siz özünüz “Baltikyanı” ifadəsindən yox, “Pribaltika” ifadəsindən istifadə edirsiniz…

– (Gülür) Bəli, Pribaltika işlətdim, çünki sovet vaxtı belə deyilirdi. Baltikyanı daha doğrudur.

– Möhsün müəllim, insanları ən çox narahat edən məqamlardan biri də “rozetka”, “salfetka” və bu qəbildən olan sözlərin dilimizdə doğru-düzgün qarşılığının olmamasıdır. Bu sözlərin qarşılığının tapılması ilə bağlı işlər aparılırmı, ya bu qəbildən olan sözlər elə olduğu kimi qalsa yaxşıdır?

– Bizə bu haqda təkliflər gəlir. İnstitutun Terminologiya şöbəsi həmin təklifləri toplayır. Biz həmin təkliflər əsasında çalışıb ortaq məxrəcə gələcəyik ki, hamı razı qalsın. Qeyd etdiyiniz məsələ bizi də düşündürür. Bu cür sözlərin qarşılığını tapmağa çalışacağıq. Türkiyədə bu barədə çox yaxşı təcrübə var. Sizə adicə 3 söz deyim. “Tolerantlıq” sözünü biz “dözümlülük”, türkiyəlilər isə “xoşgörü” kimi ifadə edir. “Multikulturalizm” sözünü elə olduğu kimi deyirik. Lakin türkiyəlilər “çox kültürlülük” deyir. Türkiyəlilər “qloballaşma”ya isə “kürəsəlləşmə” deyirlər. Bizim dilin feil sistemi, söz yaradıcılığı çox zəngindir. Cəfər Cabbarlı “Oqtay Eloğlu” pyesində “bilet” sözü yerinə “yerlik” işlədir. Təbii olaraq bəzi sözlər xalq tərəfindən qəbul olunmur. Tutaq ki, “metro” sözünün əvəzinə “lağım” demək gülünc olar. “Plyaj” sözünün qarşılığı kimi “çimərlik” artıq qəbul olunub. Digər tərəfdən, “telefon”, “televizor”, “avtobus” sözləri hamı tərəfindən qəbul olunub. Bunların dəyişdirilməsinə ehtiyac yoxdur. Amma yeni söz, əsasən də mürəkkəb söz yaranarsa, onları dilin öz daxili imkanları hesabına qarşılığını tapmaq mümkündür.

– Yeni “Orfoqrafiya lüğəti” Dilçilik İnstitutu , yoxsa Nazirlər Kabinetiyanında Tərcümə Mərkəzi tərəfindən hazırlanacaq? Bir də Tərcümə Mərkəzinin direktoru Afaq Məsudun “Sanki “Orfoqrafiya lüğəti”ni Azərbaycan dilindən tam xəbərsiz insanlar hazırlayıb” fikrinə münasibət bildirməyinizi istərdim…

– Səhv etmirəmsə, 2014, ya 2015-ci ildə Tərcümə Mərkəzi və Dilçilik İnstitutu birgə işlək orfoqrafiya lüğəti hazırlamaq niyyətində olub. Hətta bizim iki əməkdaşımız – Nəriman Seyidəliyev və Qulu Məhərrəmli Tərcümə Mərkəzində görüşdə olublar. Mən bunu alqışlayıram, bəyənirəm. Elə indi də bununla razıyam, birgə əməkdaşlıq edək. “Orfoqrafiya lüğəti” ətrafında gedən söz-söhbətlə bağlı Dilçilik İnstitutu və “Türkologiya” jurnalı birgə dəyirmi masa keçirəcək.

“Orfoqrafiya lüğəti”ndə bəzi qondarma, dialekt səciyyəli, məhəlli sözlər var”

Biz həmin tədbirə Tərcümə Mərkəzinin də əməkdaşlarını dəvət edəcəyik. Gəlsinlər bu məsələni bir yerdə müzakirə edək. Bizə qarşı tənqidlərin müəyyən hissəsi haqlı, müəyyən hissəsi haqsızdır. Sonuncu “Orfoqrafiya lüğəti”nin hazırlanmasında təkcə Dilçilik İnstitutu iştirak etməyib. “Şərq-Qərb” Nəşriyyat evi lüğətin hazırlanmasında iştirak edib. Razıyam, “Orfoqrafiya lüğəti”ndə bəzi qondarma, dialekt səciyyəli, məhəlli sözlər var. Onları çıxdaş edərək yeni “Orfoqrafiya lüğəti” hazırlamaq olar. Qaydalara əsasən “Orfoqrafiya lüğəti” 5 ildən bir yenilənməlidir. İndiyə qədər də “Orfoqrafiya lüğəti”ni həmişə Dilçilik İnstitutu hazırlayıb. Bu belə də olmalıdır. Çünki Dilçilik İnstitutu dil üzrə məsul, mötəbər qurumdur. Ona görə də lüğəti biz hazırlamalıyıq. Amma kimsə, hansısa təşkilat bizimlə əməkdaşlıq etmək istəyirsə, biz onun da əleyhinə deyilik.

– “Orfoqrafiya lüğəti”ndə qondarma sözlərin olduğunu siz özünüzü də qeyd edirsiniz. Məsələn, lüğəti tənqid edənlər ilk olaraq “ab”, “abadan” sözlərinin üzərində dayanır…

– Molla Pənah Vaqif milli ədəbiyyatımızın ən görkəmli nümayəndələrindən biridir. Vaqifin dili “Orfoqrafiya lüğəti”ndə öz əksini tapmalıdır, ya yox? Vaqifin ən məşhur “Bax” qəzəlinin son beytini diqqətinizə çatdırmaq istərdim:

Vaqifa, göz yum, cahanın baxma xubü ziştinə,
Üz çеvir ali-əbayə, Əhmədi-Muxtarə bax!

Onda gərək biz Vaqifin dilini kənara qoyaq. Vaqif bu sözləri işlədib axı… “Əba” geyim, bir də “əbavü-əcdad” nəsil mənasında işlənir, ərəb sözüdür. Elə qəliz ərəb-fars sözləri var ki, təbii onları işlətməyə gərək yoxdur. “Ab” sözü ayrıca işlənmir, amma “ab-hava”, “abi-həyat” dilimizdə ümumişlək sözlərdir. Lüğətçilik asan məsələ deyil. Bu məsələdə müəyyən bir ortaq məxrəcə gəlmək lazımdır. Məmməd Səid Ordubadinin “Qılınc və qələm”, Əziz Cəfərzadənin “Bakı 1501”, Əlisa Nicatın “Qızılbaşlar” romanlarında işlənən sözləri biz “Orfoqrafiya lüğəti”nə daxil etməliyik, yoxsa yox? Həmin romanlarda məişətlə, etnoqrafiya ilə bağlı sözlər var. Bu əsərləri yazanlar müasir dövrdə yaşayan yazıçılarımızdır. Bəs biz indi onların yazdıqlarını nəzərə almayaq? Bu mənada problemlər var. Sonra elə sözlər var ki, yalnız ayrı-ayrı yazıçıların dilində işlənir. Məsələn, Süleyman Rəhimovun dili çox zəngindir. O sözləri xalq dilindən alıb. Süleyman Rəhimov əsərlərində elə alətlərin adlarını çəkir bəlkə də heç o alətlərdən indi istifadə olunmur. Dildə köhnəlmiş sözlər var, indi bu sözləri ataq?! Yenə də təkrar edirəm, biz ortaq məxrəcə gəlməliyik.

– Mərhum akademik Tofiq Hacıyev deyirdi ki, Azərbaycanda qanunların dili 16-cı əsrin Füzuli dilinə bənzəyir. Qanunların dili bəzən ifrat dərəcədə anlaşılmaz olur. Qanunların hazırlanması zamanı dilçi alimlərin iştirakı mümkündürmü?

– Qanunların dili rəsmi işgüzar üsluba aiddir. Rəsmi işgüzar üslub digər üslublardan fərqlidir. Rəsmi işgüzar üslubda müəyyən arxaik leksika qorunub saxlanır. Tez-tez “Təqsirləndirilən şəxslər barəsində həbs qətimkan tədbirinin seçilməsi” ifadəsini eşidirik. “Qətimkan” sözünün mənasını bəlkə də bir çox hüquqşünas bilmir. “Qət” sözü kəsmək anlamını verir. Yəni tutulan şəxsin imkanını kəsmək mənasında işlənir. Hüquq sistemində, müəyyən qanunlarda köhnəlmiş sözlər bir qəlib, şablon kimi qalıb ki, bu da bir problemdir. Məncə, onları işləmək lazımdır. Düşünürəm ki, bizim Monitorinq şöbəsi hüquqşünaslarla birlikdə əməkdaşlıq edə bilər.

– Bir müddət əvvəl akademik İsa Həbibbəyli və professor Nizami Cəfərov qoşa “y” samiti ilə olan sözlərin yazılışına yenidən baxmağa ehtiyac yarandığını bildiriblər. Bu təklif yeni “Orfoqrafiya lüğətin”də nəzərə alınacaq?

– Orfoqrafiyanın öz prinsipləri var. Fonetik prinsipdə hər hansı söz yazılanda ilk növbədə onun tələffüzü nəzərə alınır. “Kitab”, “qələm” sözlərini necə yazırıqsa, eləcə də tələffüz edirik. Daha sonra tarixi-ənənəvi və bir də morfoloji prinsiplər var. Bu məsələdə biz üç prinsipdən birini əsas götürməliyik. Qoşa “y” samiti ilə yazılan sözlərin hamısı ərəb-fars mənşəlidir. Onların bir çoxu dilimizə elə şəkilçi ilə birlikdə keçib. Məsələn, “məşğuliyyət”, “davamiyyət”, “riyaziyyat”, “nəqliyyat” sözlərinin kökü ayrıca işlənir. Lakin “səhiyyə”, “təyyarə”, “səyyar” sözlərini kök və şəkilçiyə ayırmaq olmur. Mən fonetik prinsipə uyğun olaraq həmin sözlərin bir “y” ilə yazılmasının tərəfdarıyam. Türkiyəlilər bu sözləri bir “y” ilə yazır. Lakin onlar 1-2 sözü, məsələn, “səyyar”ı olduğu kimi saxlayıblar. “Səyyar” sözünü “səyar” kimi desək heç kim başa düşməyəcək. İsa müəllim bu məsələ ilə bağlı bizə öz tapşırıqlarını verib. Biz onun prinsiplərini hazırlayırıq və bu təklifi yeni “Orfoqrafiya lüğəti”ndə nəzərə almağı düşünürük.

– Orta məktəb dərsliklərinin monitorinqi davam etdiriləcəkmi?

– Mən əvvəllər də demişəm, indi də deyirəm bəzi dərsliklərdə akademizm var. Yəni onların müəllifləri akademik üsluba üstünlük verərək dərslikləri hazırlayıblar. Bu məsələ hər zaman diqqətimizdədir. Dərsliklərin monitorinqi davam etdiriləcək.

 

 

apa.az

Milli Televiziya və Radio Şurasının (MTRŞ) sədri Nuşirəvan Məhərrəmlinin  müsahibəsi.

– Nuşirəvan müəllim, bu gün Azərbaycan efir məkanındakı vəziyyəti necə xarakterizə edərdiniz? Efirdə neqativ hallar azalıb, ya artıb?

– Əvvəlki illərlə müqayisədə Azərbaycan efirində şou xarakterli verilişlər azalıb. Verilişlərin biçimində də müəyyən dəyişikliklər hiss olunur. Amma təəssüf ki, hələ də şou xarakterli verilişlərdə bayağılıq, sosial problemli insanların üzərində şou yaratmaq halları qalır. Bu, bizi çox narahat edir. Hesab edirəm ki, qarşımızdakı illərdə bu sahədə müəyyən dəyişikliklər ediləcək. Bu adi məsələ deyil, bunlar kompleks həll olunmalıdır.

Azərbaycanda özəl televiziya kanalları kommersiya maraqlarını əsas götürür. Reklam bazarındakı vəziyyətə baxdıqda vəziyyətin o qədər ürəkaçan olmadığını görürük. Qonşu Türkiyə və Rusiyanın televiziya kanalları kabel şəbəkəsi yayımçıları vasitəsilə Azərbaycanda sərbəst şəkildə yayımlanır. Belə olan halda Azərbaycan televiziya kanalları çox ciddi rəqabət mühitindədir. Avropa, Rusiya, Türkiyənin reklam bazarında mövcud vəziyyətlə Azərbaycanın reklam bazarındakı vəziyyət tamamilə fərqlidir. Türkiyə və Rusiya efirində reklamın bir dəqiqəsi 50 min ABŞ dollarından yuxarıdır. Ancaq bizdə bu rəqəm 1000-2000 manat arasında dəyişir. Reklam bazarında bu qədər böyük fərq özünü verilişin keyfiyyətində göstərir. Bu haqda ciddi düşünmək lazımdır.

Azərbaycanın reklam bazarındakı vəziyyət bizi çox narahat edir

Azərbaycanın reklam bazarındakı vəziyyət bizi çox narahat edir. Milli Televiziya və Radio Şurası televiziya kanallarının yaradıcılıq işinə, proqram siyasətinə, kadr və maliyyə məsələlərinə qarışmır. Tamaşaçılar isə hər bir məsələdə bu işin həllini bizim üzərimizə atır. Özəl televiziya kanallarının şou xarakterli verilişlərində keyfiyyət aşağıdır. Yaxşı olar insanlar, xüsusən də jurnalistlər Milli Televiziya və Radio Şurasından gözləntilərini qanuna uyğunlaşdırsınlar. Əgər hər şeyi Şuradan gözləyirlərsə, ilk olaraq, bunun hüquqa söykənib-söykənmədiyini müəyyənləşdirsinlər. Biz bu məsələləri yayımçılarla birgə həll etməyə çox çalışırıq. Bilirsiniz zövqlərin hamısını təmin etmək çox çətindir. Milli Televiziya və Radio Şurası öz fəaliyyətini səlahiyyətləri çərçivəsində həyata keçirir. Bizim hüquqlarımız çərçivəsində nə mümkündürsə, biz onu edəcəyik ki, efirimizdən utanmayaq. Amma bu, çox çətindir.

Özəl kanallardakı şou xarakterli verilişlərin səviyyəsi aşağıdır

Bizim yayımçılarla ciddi münaqişələrimiz yoxdur. Hər hansı problem varsa, kanal rəhbəri ilə danışıb, dərhal həll edirik. Son zamanlar efirdə ciddi bir problem olmayıb ki, ona qarşı tədbir görülməsin. Özəl kanallardakı şou xarakterli verilişlərin səviyyəsi çox aşağıdır. Amma qanun bəzən onlara bu ixtiyarı verir. Həm kadr potensialında olan problemlər, həm də iqtisadi məsələlər bunların həllinə müəyyən çətinliklər yaradır. Çalışmalıyıq ki, televiziya və radio verilişlərinin keyfiyyətini artıraq. Milli Televiziya və Radio Şurası tənzimləyici qurumdur və özəl televiziya kanallarının fəaliyyətinə müdaxilə etmir. Amma “Televiziya və radio yayımı haqqında” qanunun tələbləri pozulduqda Şura sözünü deyir. Bizim əsas vəzifələrimizdən biri həm də ictimaiyyətin maraqlarını qorumaqdır. Bir tərəfdən ictimaiyyətin, digər tərəfdən isə teleradio yayımçılarının marağını qorumaq (gülür). Şura burada balanslaşdırılmış siyasət aparır. Hamı telekanalları günahlandırır, lakin onlar çox ciddi rəqabət mühitində fəaliyyət göstərir. Bu baxımdan işi dərindən bilməyənlər bizi günahlandırır. Hamı Şuranı ciddi cəza verən orqan kimi görür.

– Şuranın “qara siyahı”sındakı verilişlərin sayında artım var? Həmin verilişlərin adlarını açıqlaya bilərsiniz?

– İctimaiyyətin narazılığına səbəb olan, əhalini qıcıqlandıran verilişlər var. Biz onları daim diqqətdə saxlayırıq. Bəzən hətta bizim tövsiyələrimizlə kanal rəhbərləri bu tip verilişlərə qarşı tədbirlər görür. Biz bu məsələlərin qarşılıqlı anlaşma yolu ilə həll olunmasını istəyirik. Bu işdə əsas rol televiziya kanallarının üzərinə düşür. “Qara siyahı”dakı verilişlərin sayı nisbətən azalıb.

İctimai fikirdə belə bir rəy formalaşdırılıb ki, efirdə olan hər şey pisdir

Şou xarakterli verilişlərin efir-səhnə mədəniyyətində müəyyən problemlər qalsa da, müəyyən irəliləyişlər var. İctimai fikirdə isə belə rəy formalaşdırılıb ki, bizim efirdə olan hər şey pisdir. Bu, doğru yanaşma deyil. Azərbaycan televiziyasında, “Mədəniyyət” telekanalında Azərbaycan xalqının milli-mənəvi dəyərləri, efir-səhnə mədəniyyəti, ədəbi dil qaydaları qorunur. Özəl televiziya kanallarında isə ciddi problemlər var və bu problemlər həll olunmalıdır.

– Yeni telekanalın açılması ilə bağlı müsabiqə elanı nəzərdə tutulur?

– Azərbaycan kimi ölkə üçün ümumrespublika yayımçılarının sayı həddən artıq çoxdur. Bunu indiki reklam bazarına, auditoriyaya baxıb deyirəm. Qonşu Türkiyədə 24, Gürcüstanda isə 4-5 ümumrespublika yayımçısı var. Azərbaycanda isə ümumrespublika yayımçılarının sayı 10-dur. Bu, böyük rəqəmdir. Hələlik yeni telekanalın açılması haqda düşünmürük.

– Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin “Lisenziyalaşdırma sahəsində bəzi tədbirlər haqqında” 21 dekabr 2015-ci il tarixli fərmanına əsasən, Milli Televiziya və Radio Şurasının teleradio fəaliyyəti sahəsində səlahiyyəti ləğv edilib. Fərman bu ilin iyunun 1-dən qüvvəyə minib. Bu sahədə lisenziyalar İqtisadiyyat Nazirliyi tərəfindən veriləcək. Şuranın burada nəzarətedici funksiyası saxlanılacaq? Ümumiyyətlə, lisenziya verilməsi prosesi necə tənzimlənəcək?

– Bu yaxınlarda Azərbaycanda teleradio yayımı fəaliyyətinin dövlət təhlükəsizliyindən irəli gələn hallarla əlaqədar xüsusi icazə tələb olunan fəaliyyət növü sayılması ilə bağlı Milli Məclisdə qanun qəbul edilib. “Lisenziyalar və icazələr haqqında” qanunun 1 və 2 nömrəli əlavələrinə dəyişiklik təklifi irəli sürülüb. Artıq bu qanunun qəbulu ilə teleradio yayımı fəaliyyəti dövlət təhlükəsizliyi sahələrə aid edilib. Teleradio yayımı müsabiqəsiz həyata keçirilərsə, bu sahəni necə tənzimləmək olar? Yayımçılar üçün həddən ağır şərtlər var. Teleradio yayımçısı ölkə vətəndaşı olmalı, məhkumluğu olmamalıdır. Partiyalar, dini birliklər yayımla məşğul ola bilməz. Təsisçilər haqda yuxarıdakı məlumatları kim müəyyənləşdirəcəkdi? Təbii ki, Milli Televiziya və Radio Şurası.

– Yəni əvvəl olduğu kimi yayımçılara lisenziyanı Şura verəcək?

– Bəli, əvvəlki qaydada bu proses bizim tərəfimizdən həyata keçiriləcək. Milli Məclisdə qəbul olan sonuncu qanun bu hüququ bizə verir.

– Bu ilin 22 oktyabrında “Mədəniyyət” telekanalının lisenziyasının müddəti başa çatıb. Telekanalın lisenziya müddətinin uzadılması məsələsinə baxılacaq?

– Növbəti iclasımızda “Mədəniyyət” telekanalının lisenziyasının uzadılması məsələsinə baxacağıq.

– 161 min manat məbləğində cərimə ANS ÇM-dən tam şəkildə tutulub?

– Lazım olan işləri görmüşük. Digər məsələləri Ədliyyə Nazirliyinin müvafiq qurumları həll edəcək.

– Şura ötən ilin sonu, bu ilin əvvəlində kabel şəbəkəsi yayımı ilə məşğul olan çox sayda hüquqi və fiziki şəxsə lisenziya verib. Hazırda qeyri-qanuni kabel şəbəkəsi yayımı hallarına rast gəlinir?

– Çox təəssüf ki, bu hal davam edir. Azərbaycanda internet yayımının sürətlənməsi, internetdən istifadənin artması Azərbaycanda kabel şəbəkəsinin yeni formalarının artmasına gətirib çıxartdı. Bu yayımın digər ərazilərə çatdırılması və keyfiyyətin artırılması, kanalların sayının artırılması baxımından müsbət addımdır. Lakin bundan sui-istifadə edənlər olur. Lisenziya almadan, çoxmərtəbəli binaların üzərinə texniki avadanlıqlar quraşdıraraq qeyri-qanuni sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olanlar şəxslər var.

Qeyri-qanuni kabel şəbəkəsi yayımı ilə məşğul olanların sayı həddən artıq çoxdur

Qeyri-qanuni kabel şəbəkəsi yayımı ilə məşğul olanların sayı həddən artıq çoxdur və bunlara qarşı tədbir görülməlidir. Bu haqda biz dəfələrlə Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinə, Daxili İşlər Nazirliyinə, Baş Prokurorluğa, Vergilər Nazirliyinə müraciət etmişik. Milli Televiziya və Radio Şurasının fiziki imkanları onları bir-bir müəyyənləşdirməyə imkan vermir.

– MTRŞ İTV-ni “Qarabağnamə” çoxseriyalı bədii televiziya filmini yarımçıq dayandırdığına görə məhkəməyə verib. İşə hazırda Ali Məhkəmədə baxılır. Artıq telekanalda “Qarabağnamə”nin anonsu yayımlanır. Serial təhvil verilsə, iddianızdan geri çəkiləcəksiniz?

 

– Telekanallar seriallara ayrılan vəsaiti çox böyük həvəslə qəbul etdi, amma serialı çəkib tamaşaçılara göstərməkdə problem yaratdı. Bu səbəbdən çox ciddi addımlar atmaq məcburiyyətində qaldıq. Öhdəliklərini yerinə yetirməyən həm İTV-ni, həm də ANS-i məhkəməyə verdik. Hazırda məhkəmə prosesləri davam edir. Bu yaxınlarda mənə məlumat verdilər ki, artıq İTV “Qarabağnamə”nin çəkilişi başa çatdırıb. Biz məhkəmədə pulun geri qaytarılmasını yox, pulun doğru xərclənməsinə nail olmaq istəyirik. Baxmayaraq ki, həmin vəsait çoxdan xərclənib. İTV öz öhdəliklərini yerinə yetirsə, müqavilə şərtlərinə əməl etsə, iddiamızdan geri çəkilə bilərik.

– 2016-cı il dövlət büdcəsində nəzərdə tutulmuş Azərbaycan Respublikası Prezidentinin ehtiyat fondundan Milli Televiziya və Radio Şurasına ayrılmış 2 (iki) milyon manat vəsaitin ümumrespublika özəl televiziya yayımçılarına (ATV, ANS TV, Xəzər TV, Space TV, Lider TV, Region TV) bərabər şəkildə ayrılması barədə qərar qəbul edilib. Bu qərarın icrasına nəzarət edilirmi?

– Əlbəttə nəzarət edilir. Biz vəsaiti kanallara ödəyərkən, onlarla müqavilə imzaladıq. Telekanallar xərclər üzrə ödədiyi maliyyə sənədini bizə təqdim edir. İki milyon manatı 333 333 manat olmaqla, 6 kanal arasında bölüşdürdük. Bu qərar telekanalların maddi-texniki bazasının güclənməsinə xidmət edir.

Telekanalların Teleradioya, “Azərkosmos”a çoxlu borcu yaranıb

Radio və televiziyalar üçün vəziyyət ideal deyil. Hətta telekanallar Teleradio İstehsalat Birliyinə, “Azərkosmos” borclarını ödəyə bilmir. Bütün telekanalların Teleradioya, “Azərkosmos”a çoxlu borcu yaranıb. Bunlar gərək aybaay ödənilsin. Dövlət də bu sahədə dəstəyini daima göstərir. Gərək telekanallar bundan nəticə çıxarsın.

– Televiziyalarda ədəbi dillə bağlı vəziyyət ürəkaçandırmı?

– Ümumiyyətlə, efirdə Azərbaycan dili mövqeyini tam olaraq, qoruyub saxlayır. Bunun haqqında Milli Televiziya və Radio Şurası xüsusi qərarlar qəbul edib. Amma bundan sonra keyfiyyət məsələsi ortaya çıxır. Azərbaycan ədəbi dilinin qorunması, inkişaf etdirilməsi ciddi məsələdir. Bu, təkcə televiziyaların işi deyil. Şura öz səlahiyyətləri daxilində çalışır ki, bunları etsin. Hətta bir neçə il davamlı şəkildə Dilçilik İnstitutunun əməkdaşları ilə birgə monitorinqlər apardıq və bunun nəticələrini ictimaiyyətə açıqladıq. Bunun müəyyən mənada xeyri oldu. Amma Şurada dilçilik sahəsində mütəxəssislər yoxdur. Eyni zamanda, hər bir aparıcı efirdə öz fikrini sərbəst ifadə edir. Artıq onun danışığının ədəbi dil qaydalarına uyğun olub-olmamağını biz müəyyənləşdirə bilmirik.  Dilçilik İnstitutu hansısa kanalın Azərbaycan ədəbi dil qaydalarını mütəmadi olaraq, kobud şəkildə pozması barədə bizi məlumatlandırsa, müəyyən addımlar ata bilərik.

 

 

apa.az

“Qəbul planını doldurmaq xətrinə istedadsız uşağı tələbə edə bilmərik”

Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin rektoru, professor Fərəh Əliyevanın müsahibəsi

May, 2014-cü il. Ölkənin ən çox oxunan saytları belə bir xəbər yaydı: “Şirməmməd Hüseynovun qızı rektor oldu”. Mən bilmirəm bu cür xəbər başlığı Fərəh Əliyevaya xoş gəlib, ya yox, hər halda ömrünü milli mətbuatın, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti tarixinin  tədqiqinə həsr edən Şirməmməd Hüseynovun qızı olması xanım rektora diqqəti birə-beş artırdı. Hələ onu demirəm ki, Fərəh Əliyeva professor Timuçin Əfəndiyevi əvəz edəcəkdi. Baş nazirin müavini Elçin Əfəndiyevin qardaşı, 100 ilə yaxın tarixi olan təhsil ocağına 27 il rəhbərlik etmiş Timuçin Əfəndiyevi. Məncə, bütün faktların ən yaxşısı budur: Azərbaycanın mədəniyyət və incəsənətinə yüzlərlə şəxsiyyət bəxş edən bir universitetin sükanı uzun illər təhsil sahəsində çalışan xanıma həvalə olunmuşdu.

Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin əsas binası təmirdədir. Universitet müvəqqəti olaraq darısqal, şəraitsiz binaya sığınıb. Əsas odur, bu “sığınacağın” otaqlarında çal-çağırdır, pilləkənlərdə, foyelərdə tələbələr yaradıcılıq söhbətləri, mübahisə edirlər. Uzaqdan baxanda adama elə gəlir, teatrda, kinoda, rəssamlıqda bölüşə bilməyəcəkləri nələrsə qalıb. Universitet belə olmalı deyilmi? Əlbət, belə olmalı!

Danışır Fərəh Əliyeva…

 

* * *– Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti böyük təhsil ocağıdır, ölkəmizdə aidiyyəti üzrə demək olar, bütün sahələrdə kadr hazırlığı aparılır. Bilirsiniz ki, Bakı Musiqi Akademiyası, Milli Konservatoriya fəaliyyət göstərir və onlar musiqi təhsili verirlər. Eyni zamanda Rəssamlıq Akademiyası təsviri sənət sahəsində aparıcı ali təhsil ocağıdır. Bizim Universitet isə musiqi sahəsi, o cümlədən, rəssamlıq, teatr və kino üzrə kadrlar hazırlayır. Yəni unikal tədris ocağıdır, 93 illik böyük tarixi var. Eyni zamanda Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin gözəl ənənələri var. Əgər biz Azərbaycan mədəniyyətinin bütün sahələrindəki uğurları ilə öyünə biliriksə, əlbəttə, bu universitetdə çalışan müəllimlərə minnətdar olmalıyıq. Təbii ki, hər bir ali məktəbin inkişafında mərhələlər olur. Hər mərhələ o zaman burda dərs deyən müəllimlərin, oxuyan tələbələrin yaddaşında müxtəlif cür qala bilər. Əlbəttə, rektor kimi mən də çalışıram ki, nə zamansa bu dönəmdə işləyən müəllimlər, oxuyan tələbələr universitet haqqında xoş söz desinlər.

– Tələbələr desin ki, biz Fərəh Əliyevanın rektor olduğu dövrdə oxumuşuq…

– Yox, mən bu iddiada heç vaxt olmamışam və əslində sualın bu cür qoyuluşunun da tərəfdarı deyiləm.

Bu çox normal iddiadır…

– Mənim baxışım fərqlidir. Hesab edirəm, universitetin simasını rektor müəyyənləşdirmir. Rektor ölkə prezidenti tərəfindən təyin olunan şəxsdir. Onun ali məktəbdə apardığı özünəməxsus islahatlar bilavasitə ölkə başçısının verdiyi tövsiyələr əsasındadır. Heç kim deyə bilməz ki, bu, mənim şəxsi qənaətimdir. Dövlətin təhsil, mədəniyyət haqqında qanunları, strategiyası var. Mən rektor olaraq bu istiqaməti əsas götürmüşəm. Hesab edirəm, universitetin əsas gücü onun akademik personalıdır. Çox istərdim, hər bir tələbə desin ki, mən hansısa tanınmış professorun kursunda oxumuşam. Mən bunun tərəfdarıyam.

– Sizin təbirinizlə desək, universitetin akademik personalı hansı səviyyədədir?

– Mədəniyyət və incəsənət sahəsində hansı narahatedici məqamlar varsa, onlar istər-istəməz universitetə də proyeksiya olunur. Bütün dünya universitetlərində belədir: ənənənin qorunması ilə yanaşı mütləq yenilənmə getməlidir. Buna islahat da deyə bilərik, inqilab da. Mən buna zamanın tələbindən doğan yenilənmə deyərdim. Universitet canlı mühitdir. Ola bilər, nə isə yaransın, özünü doğrultmasın və zamanla səhnədən getsin. Biz yenilənməni ona görə etməliyik ki, verdiyimiz təhsilin məzmununda dəyişiklik olsun. Əvvəlki sistemdə təhsil yaddaşa söykənirdi. Əsas o idi ki, müəllim biliyini tələbəyə öyrədir, tələbə praktikada onu tətbiq edirdi. İndi isə bizə lazımdır ki, verdiyimiz biliklər, vərdişlər universitet daxilində səriştəyə çevrilsin. Yəni tələbə aldığı biliyi komanda şəklində inkişaf etdirsin. Biz kadr hazırlayıb cəmiyyətə təqdim ediriksə, onun nüfuzu olmalıdır, əmək bazarında iş tapmalıdır. Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində 25 kafedra, 30-dan artıq ixtisas üzrə beş fakültə – “Teatr sənəti”, “Kino və televiziya”, “Musiqi sənəti”, “Rəssamlıq”, “Kulturologiya” fakültələri fəaliyyət göstərir. İkinci kursdan başlayaraq tələbələr müştərək şəkildə çalışır. Məsələn, rejissorlar tamaşa hazırlayırlarsa, aktyorluq, rəssamlıq, musiqi, kulturologiya ixtisaslarındakı tələbələr işə cəlb olunur.

– Yəni Universitet təkcə nəzəri biliklər vermir, həm də laboratoriya rolunu oynayır…

– Bəli, tamamilə doğrudur. Nəzəri biliklər mütləq praktikada özünü təsdiq etməlidir. Gözləmək lazım deyil ki, praktika universiteti bitirəndən sonra olsun. Yaradıcılıq ixtisaslarında oxuyanlar isə ilk gündən bir-birilərinə ehtiyac hiss etməlidirlər. Aktyor, rejissor tək heç nə edə bilməz. Rejissor lider olmalıdır, çünki tamaşa qurur, aktyor heyətini idarə edir. Əlbəttə, biz həm də çalışırıq, tələbələr universitetdə təkcə təhsil almasınlar, həm də maraqlı həyat yaşasınlar. Mən rektor kimi çox istəyirəm ki, bizim tələbələr “universitetə gəldim, dərsim bitdi, getdim” niyyəti ilə yaşamasınlar.

Yeni ixtisas və fakültələrin açılması müzakirə olunurmu?

– İlk növbədə hazırda mövcud olan ixtisasların məzmununda dəyişiklik olmalıdır. Aktyora 20-30 il əvvəl qoyulan tələblə indiki tələb eyni deyil. Bizim yaşadığımız dövr dəyişib, öyrənmək üçün mənbələr çoxalıb. Ona görə də yeniləşmək vacibdir. O ki qaldı yeni ixtisaslara, məsələn, ayrıca səs rejissorluğu ixtisasına ehtiyac var. Bu ixtisas mütləq olmalıdır.

“Şərait, bina əsasdır, amma bundan da vacibi yaratmaq, yaşatmaq ruhudur”

Mədəniyyətin idarə olunmasının spesifik qanunları var. Bəlkə də mədəniyyət və incəsənət sahəsində menecerlik ayrıca ixtisas olmalıdır. Yaxud prodüserlik özfəaliyyət şəklində yox, peşəkar təhsil bazası kimi mövcud olmalıdır. Bəs yeni ixtisasları hansı fakültələrin bazasında yaratmaq lazımdır? Bütün bunlar müzakirə tələb edən məsələlərdir. Bizdə teatr tarixi ilə məşğul olan tələbələr var. Ola bilər, onların bir qismi teatr menecmenti üzrə ixtisaslaşsın.

– Mədəniyyət və İncəsənət Universitetini bitirib xaricdə təhsil alan insanlar var. Onlarla söhbət edib müqayisə aparanda nəticə necə olur? Biz bu sahədə çox geri qalırıq?

– Əlbəttə, bu sahədə xaricdə təhsil alan xeyli sayda gənclərimiz var. Məsələn, onlardan ikisini universitetdə işə qəbul etmişik. Biri musiqiçi Allahyar Vəzirov, o biri isə montajçı Emil Qafarlıdır. Allahyar Vəzirov Bakı Musiqi Akademiyasını bitirib, ABŞ-ın Ruzvelt Universitetində magistr pilləsini bitirib. Bunu da deməliyəm ki, hazırda universitetdə 36 nəfər əcnəbi tələbə təhsil alır. Bunlar əsasən Türkiyə və İran vətəndaşlarıdır. Eyni zamanda ABŞ, Rusiya, Qazaxıstan, Tacikistan, Hindistan, Əfqanıstan, Pakistan, Gürcüstan vətəndaşları da oxuyur. Bir dəfə oxumuşdum ki, Harvard Universitetinin məzunlarına iş tapmağın yox, iş qurmağın yollarını öyrədirlər. Elə etməliyik, tələbələr müstəqil şəkildə iş yaratsınlar. Hazırda universitetin əsas binası təmir olunur. Ölkə başçısına, Təhsil Nazirliyinə təşəkkür edirəm ki, bu işdə bizə kömək etdilər, bu imkanı yaratdılar. Mədəniyyət və incəsənətin inkişafı üçün məkan və avadanlıq çox vacibdir. Təmirdən sonra səhnəli otaqlarımız olacaq. Planımızda var ki, müasir avadanlıqla təchiz olunan pavilyonumuz olsun. Yəqin ki, növbəti semestrdən tədrisimizi orda qura biləcəyik. Əlbəttə, şərait, bina əsasdır, amma bundan da vacibi yaratmaq, yaşatmaq ruhudur.

– Rejissorluqda oxuyan tələbənin keyfiyyətli kamerası, montaj və çəkiliş imkanları yoxdursa, ruhu axıra qədər qoruyub saxlamaq olmur. Kino ixtisaslarını bitirən tələbələrdən dəfələrlə eşitmişəm ki, universitetdə bizə nəzəriyyə öyrədilib, praktikanın nə olduğunu bilməmişik. Və biz həmin tələbələrdən keyfiyyətli bədii-sənədli filmlər tələb edirik, seriallar bayağılığından şikayətlənirik…

Haşiyə: Xanım rektor cavab verməzdən əvvəl xeyli düşünür. Bu, ittiham deyil. Ola bilər ki, jurnalistin bu sayaq sual verməyi, fikir bildirməyi peşə etikasına, prinsiplərə ziddir. Olsun! Vacib olan başqa şeydir: biz şərti lap əvvəldən kəsmişdik ki, xoş niyyətə söykənən səmimi söhbət edəcəyik, bütün suallarıma rektordan cavab istəyəcəyəm. Və onu da anlayıram ki, “praktikanın nə olduğunu bilməmişik” cümləsinin arxasında nələr dayanır. Hakim ədalı qonağın sualına rektorun cavabı xeyli əhatəli, diplomatik, faktlarla dolu olur:

– Sizin sadaladığınız bütün problemlər həll olunmağa doğru gedir. Müsahibədən sonra tələbələrlə söhbət edin, dediklərimin təsdiqini eşidəcəksiniz. Bu gün Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində tədris elə qurulub ki, tələbələr birinci-ikinci kursdan film çəkir, bütün praktiki işlərə məşğul olurlar. Montajla bağlı səsləndirdiyiniz fikrə konkret cavab verim: Türkiyədə “Ankara Universiteti”ni bitirən gənc məzunu universitetdə işə cəlb etmişik, çox böyük həvəslə çalışır. Təbii ki, bahalı kameralarımız yoxdur, amma bu o demək deyil ki, ümumiyyətlə, heç nə yoxdur. Normal çəkiliş imkanları olan kameralarımız var, tələbələr onlarla çəkiliş aparırlar. Məsələn, uşaqlar “Tələbə filmləri festivalı”nda iştirak edirlər. Yaxud digər ölkələrdə olan tədris prosesləri ilə tanış olmaq, təcrübələrini artırmaq məqsədi ilə xarici mütəxəssislər universitetə dəvət olunur. Nyu-York Müstəqil Film qrupunun direktoru Lanre Olabisi 40-a yaxın tələbəyə film çəkilişləri ilə bağlı təlimlər keçib. Dərslərdə rejissor, aktyor, SABAH qruplarının tələbələri iştirak edib. İki gün davam edən dərslərdə 30-40 qısametrajlı film nümayiş etdirilib, ssenarinin yazılma prosesi, filmin strukturu, planı, ideya, obraz və s. incəliklərlə bağlı təhlillər aparıb, tələbələrə maraqlı tapşırıqlar verib. Bundan başqa, bu ilin aprelində “British Counsil”ın təşəbbüsü ilə tanınmış sənədli film rejissoru və televiziya jurnalisti Corc Kerini Kino və televiziya, Kulturologiya fakültələrinin tələbələri üçün mühazirə keçirib. Bir faktla razıyam ki, xaricdə ən yaxşı avadanlıqlar ilk növbədə universitetlərə göndərilir. Təəssüf ki, bizdə başqa cürdür. Kadr olmazsa, avadanlıq əhəmiyyətini itirir. Biz nəzəriyyəni öyrədirik, tələbə təcrübəyə başqa yerə gedəndə görür ki, hər şey tamam başqadır. Ona görə də televiziya üzrə təhsil alanları dərs üçün telekanallara göndəririk. Məsələn, tələbələr İTV-də, AzTV-də, “Space”də dərs keçirlər. Rejissorluq üzrə müəllimlərimiz ən tanınmış rejissorlardır. Eldar Quliyev, Oqtay Mirqasımov, Vaqif Mustafayev kimi peşəkarlar bizdə tələbə yetişdirirlər.

Qəbul nəticələri necədir? Məzun diplom almaq, əsgərlikdən qalmaq üçün Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinə gəlir, yoxsa məqsədli şəkildə seçim edir?

– Qabiliyyət tələb edən ixtisaslara gələnlər məqsədli gəlir. Bu imtahanlarda obyektivliyinə inandığım peşəkar insanlar otururlar. Məsələn, Şəfiqə Məmmədova, Cənnət Səlimova, Məmməd Səfa Qasımov, Rafiq Quliyev, Cəmil Quliyev və başqaları. İmtahanlar Tələbə Qəbulu üzrə Dövlət Komissiyası tərəfindən keçirilir və şəffaflığına heç kimin şübhəsi ola bilməz.

– Bilirəm ki, qabiliyyət tələb edən ixtisaslar üzrə imtahanlar ciddi keçirilir. Qəbul planında kəsr olurmu?

– Olur. Qəbul planını doldurmaq xətrinə istedadsız uşağı tələbə edə bilmərik. Çünki həmin abituriyentlərin burda oxuması çətin olur. Az sayda tələbə qəbul olunmasından çəkinmirəm. Kəmiyyət və keyfiyyət seçimi qarşısında keyfiyyəti qurban verməməliyik. Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində “təsadüfi” tələbələrin sayı getdikcə azalır.

– Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin tələbə və məzunlarının intellektual səviyyəsinin aşağı olması ilə bağlı tez-tez fikirlər səslənir. Bu fikirlə razısınız?

Baxır, biz intellektual səviyyə deyəndə nəyi nəzərdə tuturuq.

Daha doğrusu, elementar yazı qaydalarını bilməyənlər var. Məsələn, aktyorluğu bitirib, rejissor sözünü düzgün yaza bilmir, vergüldən ümumiyyətlə, xəbəri yoxdur, bağlayıcı və ədatlar haqqında danışmağa dəyməz…

– Bizim universitetin tələbələri ümumən şagird ordusunun içində yetişənlərdir. Onlar başqa ölkədə tərbiyə alıb bura gəlməyiblər axı. Amma bu cür faktlar da var ki, məzun 500-dən yuxarı bal toplayıb, birinci yerdə məhz bizim universiteti seçib. Həmin tələbələri şəxsən tanıyıram.

– Fərəh xanım, Bakıda keçirilən Teatr Konfransı çərçivəsində Pavel Rudnevin seminarı təşkil olunmuşdu. Mən həmin seminarda iştirak edirdim. Sizin universitetin professorlarından biri “biz hər il teatrşünaslar yetişdiririk” sözlərini deyəndə, bir çoxlarının üzündə istehzalı təbəssüm yarandı. Hətta arxa sıralarda gülənlər vardı. Həmin adamların üzündən bu sualı oxudum: “Professor, o teatrşünasları biz niyə tanımırıq?”…

– Anlayıram nə demək istəyirsiniz. Və sualınıza bu cür cavab verə bilərəm: Azərbaycanda teatrşünaslıq elminin aparıcı simaları bizim universitetin müəllimləridir. Məsələn, Məryəm Əlizadə, Aydın Talıbzadə, İsrafil İsrafilov və başqaları. Yəqin razılaşarsınız ki, bu müəllimlərin səviyyəsi çox yüksəkdir. Adını çəkdiyim alimləri mütəmadi olaraq xaricə çağırırlar.

“Təhsildə bir-iki ilə yenilik etmək olmur. Amma yenilik odunu mütləq yandırmaq lazımdır”

Tələbələr arasında da bir neçəsi var ki, onların gələcəyinə çox böyük ümidim var. Onlar teatrla yaşayırlar, nəfəs alırlar. Teatrşünas kütləvi şəkildə yetişdirilə bilməz. Üç-beş nəfər yetişə bilər. Burda başqa, bir faktor dil bilgiləri ilə bağlıdır. Müasir dövrdə xarici dil bilmədən prosesin içində olmaq çox çətindir. Hər gün nə isə yenilik yaranır. Ona görə də universitetimizdə “Conversation Club” yaratmışıq. Sizə deyim, çox böyük həvəs var. Hətta məcbur olduq ki, qrupların sayını artıraq. Vaxtilə Amerikada yaşayan indi bizim universitetdə fəaliyyət göstərən gənc mütəxəssis var, o uşaqlarla çox böyük həvəslə məşğul olur. Bilirsiniz, təhsildə bir-iki ilə yenilik etmək olmur. Amma yenilik odunu mütləq yandırmaq lazımdır.

Rektor kimi tələbələrlə münasibətiniz necə qurulub və onlar qayğılarını sizinlə bölüşə bilirlər? Biz tələbə-müəllim məhrəmliyinin şahidi oluruqmu? Olmuruq! Biz rektor gələndə pilləkən boyu, foye uzunu sıraya düzülürük…

Fərəh Əliyeva deyir ki, şərhlər, statuslar yazmasa da, facebook istifadəçisidir, dostluğunda olan tələbələrin yazdıqlarını izləyi. Rektor bunun yazılmağını istəməsə də, xahişini yerə salıram. Ki, naharımı da universitetin bufetində, tələbələrlə bir yerdə edirəm…

– Qapım bütün tələbələrin üzünə açıqdır. Mənim aləmimdə rektor anlayışı tamam başqa cürdür. Bakı Musiqi Akademiyasında uzun illər elmi katib işləmişəm. Bilirsiniz ki, Fərhad Bədəlbəyli Musiqi Akademiyasının rektorudur. Tərif üçün demirəm, Fərhad müəllim çox demokratik rəhbərdir. Tələbə ona istədiyi vaxt yaxınlaşıb rahatlıqla nə isə deyə bilər. O, tələbəni dinləyirdi, nə çətinliyi vardısa, əlindən gələn köməkliyi edirdi. Yəni kiçik hisslərlə, təmənna ilə yaşayan adam deyil. Bu, təfəkkür məsələsidir. Hesab edirəm, mənim tələbələrlə də, müəllimlərlə də normal münasibətim qurulub. Hər zaman onlara deyirəm ki, nə qayğınız, çətinliyiniz var, gəlin deyin. Tələbələrimi çox istəyirəm, onlara öz övladım kimi baxıram. Öz övladlarıma qarşı necə tələbkaramsa, eyni şeyi tələbələrimə qarşı da edirəm. Qanun çərçivəsində nə kömək edə bilərəmsə, əsirgəmirəm. Universiteti bütün neqativ hallardan təmizləmişik. Başqa bir tərəfdən də, bilirsiniz, müəssisənin rəhbəri hər şeydən xəbərdar olmalıdır ki, kollektivi idarə edə bilsin. Amma qayda-qanunu gözləmək, tədris qanunlarına əməl etmək vacibdir. İstisnasız olaraq hər kəs bu qaydalara əməl etməlidir. İş və şəxsi münasibətləri bir-birinə qarışdırmaq lazım deyil.

– Dediniz ki, universiteti neqativ hallardan təmizləmişik. İstəyirəm, bu haqda bir qədər geniş danışaq…

– Bu məsələyə qısa cavab verə bilərəm: cəmiyyətin bütün sahələrində korrupsiya faktlarının aradan qaldırılması cənab prezidentin siyasətidir.

 

“Qapım bütün tələbələrin üzünə açıqdır. Mənim aləmimdə rektor anlayışı tamam başqa cürdür”

“ASAN Xidmət” kimi brend yaranıb. Dövlət və vətəndaş bir-birinin yanında üzü ağ, alnı açıq olmalıdır. Biz də ölkə başçısının bu siyasətini əsas götürürük və işimizə davam edirik. Tələbə yalnız təhsil haqqında düşünməlidir. İmtahan vaxtı apellyasiya şikayətləri olanda, kəsilən tələbə gələndə həmin yazıları şəxsən özüm oxuyuram.

– Tələbələrin əsas müraciəti nədən ibarət olur?

– Təhsil haqları ilə bağlı daha çox müraciətlər olur. Qanun çərçivəsində əlimizdən nə gəlirsə, köməklik göstərməyə çalışırıq. Əsas odur, müəllimlərdən şikayət halları yoxdur.

– Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, onun tabeliyində olan müəssisələrlə əlaqələriniz necədir?

– İstər nazirliklə, istərsə də onun tabeliyində olan qurumlarla çox gözəl münasibətimiz var. Məsələn, “Azərbaycanfilm” kinostudiyası, Bakı Şəhər Mədəniyyət və Turizm Baş İdarəsi ilə əlaqələrimiz, əməkdaşlığımız mövcuddur. Bizim tələbələr “Azərbaycanfilm”də diplom işlərini çəkdilər. Kinostudiyada dərs keçmək, film çəkmək tələbələr üçün inanılmaz dərəcədə maraqlıdır. Bundan başqa, “Azərbaycanfilm” şəhid rejissor Vaqif Əhmədovun adına təqaüd təsis edib. Bizim tələbələr həmin təqaüdü alırlar.

– Eşitmək istədiyiniz sual, demək istədiyiniz fikir qaldısa, buyurun…

– Ən böyük arzum, istəyim odur ki, Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində əmək bazarında rəqabətə davamlı peşəkar kadrlar yetişdirək və həmin məzunlarımız təkcə Azərbaycanın yox, qonşu ölkələrin də ehtiyaclarını təmin etsinlər.

 

 

apa.az

“2007-2015-ci illərdə Azərbaycan gənclərinin xaricdə təhsili üzrə Dövlət Proqramı” təqaüdçülərini tanıdan “Uğur formulu” layihəsinin budəfəki qonağı Nərmin Nəcəflidir.

Nərmin Nəcəfli 1996-cı ildə Bakı şəhərində anadan olub. 2003-2014-cü illərdə Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbində fortepiano ixtisası üzrə əməkdar müəllim Ədilə Rəhimovanın sinfində təhsil alan Nərmin ali təhsilini xaricdə almağı qarşısına məqsəd qoyur. Beləcə o öz arzusunu Almaniyanın Hannover Musiqi, Dram və Media Universitetində (Hochschule für Musik, Theater und Medien Hannover) fortepiano ixtisasına yiyələnməklə gerçəkləşdirir. Nərmin onlarla yerli və beynəlxalq müsabiqə, festivallarının laureatı, Qran Pri mükafatçısıdır.

Hazırda 3-cü kursda təhsil alan, bu universitetdə ilk və yeganə azərbaycanlı tələbə olan Nərmin öz “uğur hekayəsini” bölüşür:

– Xaricdə təhsil sizə nə verir? Ümidlərinizi doğruldurmu?

-Təhsil aldığım universitet dünyada klassik musiqi üzrə ən yaxşı təhsil verən ali məktəblərdən biridir. Burada klassik musiqi sahəsində professional musiqiçi olmaq üçün hər bir şərait var. Bu baxımdan bu təhsil ocağı mənim ümidlərimi doğruldur.

– Niyə məhz bu ixtisası seçdiniz?

– Mən 4 yaşımdan musiqi ilə məşğul oluram. Mənim həmyaşıdlarımdan ən böyük fərqim odur ki, ümumtəhsil məktəbindən əvvəl musiqi məktəbinə getmişəm, hərflərdən qabaq notları öyrənmişəm. “A” hərfindən qabaq “do” notonu yazmışam. Əgər başqa uşaqlar orta məktəbin yuxarı siniflərində ixtisas seçirlərsə, mən artıq ibtidai sinifdən bu seçimi etmişdim. Təvazökarlıqdan uzaq da olsa, deyim ki, mən adı Azərbaycanın gənc istedadlarının “Qızıl kitabı”na yazılan və Azərbaycan Respublikası Prezidentinin xüsusi aylıq təqaüdünə layiq görülən ən gənc ifaçıyam. 2007-ci il iyunun 14-də, 10 yaşımda bu təqaüdə layiq görülmüşəm. Yəni artıq 10 yaşımda mənim istedadım dövlət səviyyəsində qeyd edilmişdi. 2016-cı il yanvarın 29-da isə Gənclər üçün Prezident mükafatına layiq görülmüşəm. 19 yaşımda belə böyük mükafata layiq görülmək mənim üçün həm böyük şərəfdir, həm də məsuliyyətdir. Mən həmişə bu məsuliyyəti öz üzərimdə hiss edirəm və çalışıram ki, dövlətimiz tərəfindən göstərilən bu böyük etimadı doğruldum.

Azərbaycanı xaricdə ilk dəfə 8 yaşımda təmsil etmişəm. İndiyə qədər ABŞ, Almaniya, Belçika, İngiltərə, İtaliya, Fransa, Polşa, Estoniya, Litva, Rusiya və Gürcüstanda keçirilən beynəlxalq müsabiqə və festivallarda Azərbaycanı uğurla təmsil etmişəm. Təkcə Fransada 5 dəfə olmuşam. Bu, mənim xoşbəxtliyimdir. Yəqin ki, bu uğurlar hər adama qismət olmur. Düzdür, bütün bu nailiyyətlər çox çətinliklər hesabına qazanılıb. Həmyaşıdlarım həyətdə oynayanda, mən saatlarla piano arxasında otururdum. Ancaq məsələ burasındadır ki, məni buna heç kim məcbur etmirdi. Bu mənim öz seçimimdir.

– Təhsil aldığınız ölkədə Azərbaycanla bağlı nələri tanıtmısınız?

– Mən həmişə xarici səfərlərə gedəndə təkcə piano ifa etməklə kifayətlənmir, özümlə Azərbaycan bayrağını və xəritəsini də aparıram. Bəzi tədbirlərə gedəndə isə hətta paxlava və şəkərbura da aparır, tanış olduğum uşaq və müəllimləri milli şirniyyatımıza qonaq edir, onlara Azərbaycan haqqında məlumat verirəm. Bütün bunlar isə az da olsa, Azərbaycanın təbliğinə xidmət edir. Almaniyaya da özümlə Azərbaycan bayrağını, xəritəsini və milli suvenirlər gətirmişəm. Mənim Azərbaycanı dünyada təbliğ etmək üçün daha çox imkanım var. Çünki seçdiyim sənət buna imkan verir.

Əlbəttə, hər bir sənətin öz üstünlüyü var və Azərbaycana hər sahədə yaxşı mütəxəssislər lazımdır. Lakin mədəniyyət sahəsində çalışanlar ölkəni daha çox tanıtmaq gücündədirlər. Böyük dramaturqumuz Hüseyn Cavidin sözlərilə desək, “Turana qılıncdan daha kəskin, ulu qüvvət, Yalnız mədəniyyət, mədəniyyət, mədəniyyət”! Buna sübut Heydər Əliyev Fondunun prezidenti, YUNESKO-nun xoşməramlı səfiri Mehriban xanım Əliyevanın təşəbbüsü ilə keçirilən tədbirlərdir.Mehriban xanım Əliyeva məhz zəngin mədəniyyətimiz vasitəsilə Azərbaycanı dünyada təbliğ etmək kimi şərəfli bir işlə məşğuldur. Mən hər dəfə xarici ölkə səhnəsində çıxış edəndə Azərbaycanı təmsil etməkdən qürur duyuram. Ən çox qürur duyduğum vaxtlar Parisdə YUNESKO-nun baş qərargahında, Vaşinqtonda, Moskvada, Strasburqda, Brüsseldə keçirilən tədbirlərdəki çıxışlarımdır. Bu konsertlərin sonunda səhnədəki ekranda Azərbaycan bayrağı görünəndə sevincdən gözlərim yaşarır, azərbaycanlı olmağımla fəxr edirəm.

Estoniya və Polşadakı müsabiqələrdə bayrağımızı zalda görəndə isə keçirdiyim hissləri sözlə ifadə etmək mümkün deyildi. Çünki hər iki ölkədə bayrağımızın dalğalanması məhz mənim müsabiqədəki uğurlu çıxışımla bağlı idi. Bayrağımızın fonunda beynəlxalq müsabiqənin qalibi kimi şəkil çəkdirmək çox qürurverici bir hissdir. Mən Almaniyada çıxış etdiyim bütün konsertlərdə Azərbaycan musiqisini ifa etməyə çalışıram. Berlində və Hannoverdə Q.Qarayevin, F.Əmirovun, A.Bəbirovun əsərlərini ifa etmişəm. Solo konsertlərimdə repertuarı özüm seçəndə mütləq Azərbaycan musiqisini ifa edirəm. Müsabiqə və festivallarda Azərbaycan musiqisini ifa etmək imkanım olmayanda çalışıram dünya bəstəkarlarının əsərlərini elə məharətlə ifa edim ki, Azərbaycanı uğurla təmsil etmiş olum.

– Oxuduğunuz ali məktəbdə müəllim-tələbə münasibəti necədir?

– Müəllim-tələbə münasibətləri qarşılıqlı hörmət və səmimiyyət üzərində qurulub. Tələbələr daha sərbəstdirlər. Auditoriyada, dəhlizdə müəllimlərlə tələbələrin münasibəti çox səmimidir.

– Universitetdə əcnəbi tələbələrə münasibətdən razısınızmı?

– Qeyd etdiyim kimi mən ixtisasım üzrə ən güclü ali təhsil müəssisələrinin birində təhsil alıram. Ona görə də burada dünyanın demək olar ki, hər yerindən tələbələr var. Bütün tələbələrə çox yaxşı münasibət var. Kimin əcnəbi, kimin yerli tələbə olduğu hiss olunmur. Əcnəbi tələbələr o qədər çoxdur ki, hərdən Yaponiyada, Koreyada, Çində, İngiltərədə, Rusiyada və ya Almaniyada olduğunu hiss edirsən.

– Xarici ölkədən Azərbaycan təhsilini necə görürsünüz?

– Mənim 11 il oxuduğum Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbinin məzunlarının səsi dünyanın bir çox nüfuzlu ali təhsil ocaqlarından gəlir. Çünki orada yüksək peşəkarlar çalışır. Müəllimim Ədilə Rəhimova və başqaları dünya səviyyəsində Azərbaycanı təmsil edə biləcək musiqiçilər yetişdirirlər. Buradakı müəllimim professor Bernd Goetzke isə bu sahədə dünyanın tanınmış mütəxəssislərindəndir. Bu akademiyaya daxil olmaq çox çətindir. 2014-cü ildə mən imtahan verərkən fortepiano ixtisası üzrə 200-dən çox abituriyentdən cəmi 9 nəfər seçdilər. Çox sevinirəm ki, 9 nəfərdən biri mən oldum. Qəbul olan 9 nəfərin hamısı professor Goetzkenin sinfində oxumaq istəyirdi. O, həm fortepiano departamentinin direktoru, həm də imtahan komissiyasının sədri idi. Ona görə də seçimi o etdi. Lakin yalniz iki nəfəri seçdi: məni və Çindən olan bir nəfər oğlanı. Onun kimi bir mütəxəssisin məni seçməyi təkcə mənim yox, oxuduğum Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbində dərs deyən müəllimlərin, bütünlükdə isə Azərbaycan təhsilinin uğurudur.

– Asudə vaxtınızda nə ilə məşğul olursunuz?

– Asudə vaxtım demək olar ki, olmur. Vaxt tapan kimi çalışıram şəhərin görməli yerləri və tarixi abidələri ilə tanış olum. Məsələn, yanvar ayında Berlində Azərbaycanın Almaniyadakı səfirliyində 20 Yanvar faciəsinin 26-cı ildönümü ilə əlaqədar anım mərasimində səfirliyimizin dəvəti ilə konsert proqramı ilə çıxış etdim. Sonra Berlinin görməli yerləri ilə tanış oldum. Bu, təkcə Almaniyaya aid deyil. Getdiyim bütün xarici ölkələrdə konsertdən və ya müsabiqədən sonra vaxtım olursa, mütləq ekskursiya edirəm.

– Təhsilinizi başa vurduqdan sonra harada çalışmaq istəyərdiniz? Gələcək planlarınız necədir ?

-Təhsilimi bitirdikdən sonra Azərbaycanda çalışıb, öz xalqıma xidmət etmək istəyirəm. Mənim ən böyük arzum Azərbaycanı dünya miqyasında şərəflə təmsil etməkdir.

– Azərbaycandakı dostlarınıza, həmyaşıdlarınıza nə demək istərdiniz?

– Onlara can sağlığı və işlərində uğurlar arzu edirəm. Hər bir sənətdə yalnız gərgin zəhmət sayəsində uğur qazanmaq olar. Ona görə də qarşılarına qoyduqları məqsədə çatmaq üçün dayanmadan çalışsınlar.

 

 

 

1news.az

 

XƏBƏR LENTİ